بناپارتيسم قجري: الگوي رابطه دولت و طبقه در ايران عهد قاجار

شكل رابطه دولت با طبقات اجتماعي در طول تاريخ ايران همواره متأثر از نظريات شيوه توليد آسيايي و استبداد شرقي تبيين شده است. بر اساس اين نظريه، قدرت دولت نامحدود است و همه طبقات را زير سيطره خود دارد. اين در حالي است كه بسياري از داده‌هاي تاريخي عصر قاجار، اين ديدگاه را زير سوال مي‌برند و نمايانگر وضعيتي هستند كه در آن نيروهاي مختلف اجتماعي قدرت دولت را محدود مي كنند. اين مقاله در پاسخ به مسأله تعارض نظريه دولت آسيايي و واقعيت تاريخي عصر قاجار نوشته شده است. پرسش اصلي مقاله اين است كه آيا دولت قاجار توسط طبقات جامعه محدود مي‌شد يا داراي قدرتي مطلق و فراطبقاتي بود؟. در پاسخ به اين پرسش از نظريه سه گانه دولت طبقاتي، بناپارتي و آسيايي كارل ماركس استفاده مي شود. روش تحقيق از نوع مطالعه موردي تاريخي است كه با دو روش اسنادي و تطبيق الگو به گردآوري و تحليل داده‌ها مي پردازد. يافته هاي تحقيق نشان مي دهد كه دولت قاجار نه ماهيتي طبقاتي داشت و نه داراي قدرتي فراطبقاتي، بلكه با برخورداري از استقلال نسبي نسبت به طبقات جامعه با مفهوم دولت بناپارتي قابل توصيف است.