استدلال بر توحيد ربوبي از منظر مفسران فريقين (بر اساس آيه 50 سوره طه)

توحيد ربوبي، از مهم‌ترين مراتب توحيد در مسير عبوديت است؛ زيرا عمدۀ شرك انسان‌ها، در ربوبيت است؛ ازاين‌رو قرآن، شيوه‌‌هاي مختلفي در تبيين توحيد ربوبي آورده كه از آن ميان، استدلال بر «خالقيت خداوند» به دليل باور همگاني به آن و نيز استدلال بر «هدايت عامۀ الهي»، پركاربرد و مهم‌ترين است. آيۀ 50 طه، جامع‌ترين آيه در اين زمينه است. مقالۀ حاضر با تكيه‌بر آن، باهدف كشف و تبيـين انـواع اسـتدلال بر توحيد ربوبي، ديدگاه‌هاي مفسران را به روش توصيفي-تحليلي مقايسه كرده و نتايجي به دست ‌آورده‌‌ كه از چهار نظام‌ حاكم بر جهان ‌هستي در اثبات ربوبيت الهي به‌ويژه ربوبيت‌ تكويني حكايت ‌مي‌كند: «نظام فاعلي» با تكيه‌بر كلمۀ «رَبَّنا»؛ «نظام ‌دروني» و «بيروني»، بر اساس «الّذي أعطي كُلَّ ‌شَيء خَلقه» و «نظام غايي»، برگرفته از «ثُمَّ هدي». اين نظام‌ها بر براهيني مبتني است كه از سياق آيه استخراج‌ شده ‌است: سه استدلال در خالقيت: توحيد در خالقيت، تـلازم خالقيـت و ربوبيت، همراه ‌بودن خلقت با تدبير به دليل هماهنگي در نظام آفرينش؛ دو استدلال در هدايت: تلازم هدايت و ربوبيت، تلازم خالقيت و هدايت و ربوبيت؛ بنابراين سياق آيه، دلالت بر عموميتي دارد كه خلقت ويژۀ همۀ موجودات و هدايت‌ تكويني آن‌ها را در برمي‌گيرد و دليلي بر محدود كردن آيه به معاني منقول در برخي تفاسير نيست. حاصل اين براهين جامع، آن است كه رب (مالك مدبر)، تنها كسي است كه به هر چيزي وجودي خاص، متناسب با مصالح، منافع و كمال وي اعطا نموده‌ و او را به‌سوي هدف خلقتش هدايت كرده‌ است.