تبيين الگوي حاكم بر پيكره‌بندي فضايي خانه‌هاي دوره قاجار در دزفول با تأكيد بر تئوري نحو فضا

نظام فضايي-كالبدي در سكونتگاه‌هاي انساني بيانگر تعاملات اجتماعي، رفتارها و كنش‌هاي موجود در جامعه است و «معماري» با سازمان‌دهي و ارتباط ميان فضاها، معناي نهفته در ساختار اجتماعي را آشكار مي‌نمايد. پژوهش حاضر با هدف تبيين ساختار اجتماعي خانه‌هاي تاريخي دزفول، به اين پرسش پاسخ مي‌دهد كه: پيكره‌بندي فضايي خانه‌ها در دوره‌ي قاجار بيانگر چه الگويي است؟. دوره‌ي قاجار به دليل حفظ پيوستگي در معناي «خانه» انتخاب شده و جامعه‌ي آماري شامل كليه خانه‌‌هاي شهر دزفول طي آن دوره است. حجم نمونه شامل 10 خانه از ميان خانه‌هايي بدون مداخلات و تغييرات كالبدي مؤثر، به روش نمونه‌‌گيري هدفمند تعيين گرديد. روش تحقيق به‌صورت تركيبي و به شيوه‌ي توصيفي-تحليلي بر پايه‌ي استدلال منطقي مي‌باشد. گردآوري اطلاعات نيز بر مبناي مشاهدات ميداني و با استناد به منابع و نقشه‌هاي معتبر بوده، همچنين استخراج و تحليل داده‌ها توسط نرم‌افزار A-Graph صورت گرفته است. خانه‌هاي مورد مطالعه بر حسب تعداد و محل قرارگيري حياط به پنج گروه تقسيم‌بندي و تاثير شاخص‌هاي «ارتباط، هم‌پيوندي، عمق و مرتبه نسبي» بر «تعاملات و محرميت» ارزيابي مي-شود. وجود «شوادان» در خانه‌هاي دزفول به عنوان جنبه‌اي جديد نسبت به ساير مطالعات نحو فضا مي‌باشد. پژوهش حاضر نشان مي‌دهد در الگوي حاكم بر خانه‌هاي دوره‌ي قاجار، «حياط» و «ايوان» داراي بالاترين ارزش تعاملات و كمترين ميزان از محرميت هستند و به عنوان نفوذپذيرترين فضاها قلمداد مي‌شوند. نتايج پژوهش همچنين بيانگر يكپارچگي بالا در فضاي شوادان بوده كه اين الگو همراه با حفظ محرميت در ريزفضاهاي آن است.