‏«خودگرايي» سرشتي و «ديگرگرايي» اخلاقي در انديشۀ عرفاني ابن عربي

ابن‌عربي، از يك سو، دربارۀ «خودگرايي سرشتي» سخن مي‌گويد و تأكيد مي‌ كند، سرشت انسان چنان است كه گرايش حاكم بر اعمالش، كسب خير فردي است، و آدمي خود مي‌داند كه ثمرۀ هر عملي، از لحاظ مادي يا معنوي، به خود او باز مي‌گردد؛ اما شيخ اكبر از سوي ديگر، بر «ديگرگرايي اخلاقي» با محوريت شفقت و كاستن از درد و رنج‌هاي همۀ انسان‌ها تأكيد مي‌كند. مسئله مقالۀ حاضر اين است كه چگونه سازگاري‌ ميان خودگرايي سرشتي و ديگرگرايي اخلاقي امكان‌پذير است؟ به‌منظور پاسخ به اين پرسش با روش توصيفي-تحليلي، ابتدا خودگرايي سرشتي بر اساس مباني عرفاني ابن‌عربي دربارۀ مظهريت خاص اسمايي انسان‌ها و استعدادهاي اعيان ثابته‌شان و فردانيت‌ آنها از حيث سلوك معنوي و نيز غايت شخصي‌شان تبيين مي‌شود؛ آنگاه با تكيه بر ديدگاه ابن‌عربي دربارۀ خلقت انسان‌ها به صورت الهي و يگانگي بنيادين‌شان، ديگرگرايي اخلاقي بر مبناي حرمت ذاتي انسان‌ها و بازگشت خير هر عمل خيرخواهانه به خود فرد، البته با وسعت دادن معناي «خود» به‌ «خود كلي»، توجيه مي‌شود و در نهايت، با تأكيد بر توقف خير و سعادت فردي بر خير و سعادت جمعي، سازگاري مذكور نشان داده مي‌شود.