بررسي و تحليل سطوح معنايي اصطلاح «التباس» و نسبت آن با تثليثِ «عشق، زيبايي و تجليّ» در نگرش عرفاني شيخ روزبهان

شيخ روزبهان يكي از مشايخ تأثيرگذار در تحول جريان تصوف است كه به سبب پيچيدگي‌هاي نظام انديشگاني و زباني‌اش كمتر شناخته‌ شده‌است. يكي از اين پيچيدگي‌ها كه در مركز نگرش عرفاني وي قرار دارد و با تثليث بنيادين ساختار فكري او يعني: «عشق، زيبايي و تجلي» و نيز مراحل سه‌گانۀ سلوك روزبهاني پيوندي ناگسستني برقرار مي‌كند، اصطلاح «التباس» و لايه‌هاي مختلف معنايي آن است. به رغم پيچيدگي مفهوم «التباس» و اهميت آن در زمينۀ ادراك جهان‌بيني عرفاني روزبهان، تاكنون تحقيقي كه تمام جوانب اين اصطلاح را روشن گرداند، انجام نشده‌است. در اين پژوهش با تفحص و غور در آراء شيخ، روشن مي‌شود كه اصطلاح التباس در نگرش شيخ، دو معناي كلي دارد؛ نخست، التباس در معناي سادۀ پوشش و لباسي از جنس طاعت، نور و زيبايي است و دوم، در معناي حجاب يا واسطه‌اي است كه ظرف تجلي است و تجلي از مسير همان حجاب رخ مي‌دهد. «التباس» در معناي دوم خود، كاركردي بسيار اساسي در تمام منازل سلوك شيخ دارد. اگر سلوكِ مبتني بر منظومۀ فكري روزبهان را داراي سه منزلگاه اصلي (عشق انساني، عشق الهي، معرفت و توحيد) فرض كنيم، التباس، با سه لايۀ معنايي گوناگون، يعني تجلي التباسي از نوع اول، تجلي التباسي از نوع دوم و تجلي التباسي از نوع سوم، در تمام مراحل حضور فعال دارد.