وجوه معنوي كسب و كار در سنّت ملامتيه

پژوهشگران معاصر به بنيادهاي فكري جريانات معنوي اسلام در موضوعاتِ مرتبط با حيات مادي و شيوه‌هاي زندگي دنيايي كمتر توجه كرده‌اند. كسب و كار، از جملۀ اين مقولات است كه در دوران معاصر اهميت ويژه‌اي يافته و از قضا، در معنويت اسلامي نيز به ابعاد اخلاقي و معنوي آن توجه شده‌است. ملامتيان خراسان كه از اصيل‌ترين گروه‌هاي معنويت‌گراي ايراني در دوران اسلامي‌اند، نگرشي ويژه به كسب و كار به‌مثابه امري معنوي داشته‌اند. توجه به مباني فكري و شيوۀ عملي برجسته‌ترين نمايندگان اهل ملامت (حمدون قصار، ابوالحفص حداد و عثمان حيري)، با روش تحليل متني، نشان مي‌دهد كه تأكيد آنان بر ملامت نفس و در پي آن، پنهان داشتن سلوك و مبارزه با رياكاري، سبب نقد آنان از كساني شده كه به بهانه زهد و توكل، بر ترك كسب و كار توصيه مي‌كرده‌اند. اندك گزارش‌هاي موجود نشان مي‌دهند كه اهل ملامت هم در عرصۀ نظر و هم در عرصۀ عمل، كار را وسيله‌اي براي رشد باطن و مبارزه با نفس مي‌دانسته‌اند. در نظر آنان، كار بهترين راه براي كسب روزي حلال است و با پرداختن به آن، علاوه بر خوارداشتن نفس، سالك از سقوط در دام رياكاري رها مي‌شود و اينكه، كار نه‌تنها با دو آموزۀ توكل و فقر منافات ندارد، بلكه، چون يكي از بهترين راه‌هاي اخفاي سلوك است، پرداختن به آن ضروري است.