شگردهاي بلاغي اقناع در سوانح‌ الافكار (مكاتبات) رشيدي

يكي از موضوعات علم معاني بررسي جملات از منظر كاربردهاي ثانوي آن است كه كاربر زبان، گاه از اين اغراض ثانوي كلام با استفاده از شيوه‌ها و شگردهاي بلاغي براي نفوذ يافتن در مخاطب، اقناع و تأثير در وي به منظور نيل به مقاصد خاصّي بهره مي‌گيرد. در اين جستار با بهره‌گيري از روش توصيفي-تحليلي و آماري، نامه‌هاي رشيدالدّين فضل‌الله، وزير دانشمند دورۀ ايلخانان مغول، با عنوان سوانح‌الافكار از منظر كاربست اغراض ثانوي كلام بر اساس علم معاني بررسي مي‌شود. از اين رو، پرسش اصلي اين پژوهش آن است كه رشيدالدّين براي اقناع مخاطب به منظور دستيابي به كاركرد اصلي نامه‌ها از چه شگردهاي بلاغي بهره برده و ديگر آن كه كدام شگردهاي بلاغي بيشترين كاربست را به عنوان شاخص سبكي در نامه‌هاي رشيدالدّين به خود اختصاص داده است و چرا؟ نتايج به‌دست‌آمده حاكي از آن است كه رشيدالدّين براي تأثير بر مخاطب و در نتيجه اقناع وي از فرايندهاي مجابي متنوّعي بهره برده و پركاربردترين شگردهاي بلاغي كه مي‌تواند به عنوان شاخصه‌هاي سبكي وي بر اساس علم معاني مورد توجّه قرار گيرد؛ عبارت‎اند از: «تكريم و تعظيم افراد»، «تأكيد بر كلام با استفاده از مترادفات» و «ابراز و بيان احساسات و عواطف». كاربست هريك از اين فرايندهاي مجابي به عنوان برجسته‌ترين ترفندهاي اقناعي رشيدالدّين در نامه‌ها از سويي تأكيدي است بر شخصيّت فرهيختۀ رشيدالدّين و از سوي ديگر، نشان از گزينش روش‌هاي بلاغي‌ در ارتباط مؤثّر بينافردي دارد كه مؤيّد احترام و تكريم شخصيّت افراد است. ضمن آن كه رشيدالدّين با كاربست پرتكرار «بيان و ابراز احساس» مخاطب را با انديشۀ خود همراه مي‌كند، با او در محور افقي قرار مي‌گيرد و به اين ترتيب مي‌تواند او را با نظر خويش همسو نمايد. بنابراين مي‌توان رشيدالدّين را در جايگاه سخنوري دانست كه از سويه‌هاي اقناعي بلاغي گوناگون براي جلب مخاطب به درك مطلوب خود و پذيرش آن، بهره‌مند شده و اين امر نشان از توانش ارتباطيِ اقناعيِ ويژۀ رشيدالدّين دارد و گوياي دانش سخنوري وي است كه در پژوهش‌هاي ادبي كمتر به آن توجّه شده است. همچنين بر اساس اين جستار آشكار شد رشيدالدّين بنا بر نوع مخاطب و جايگاه وي از روش‌هاي اقناعي متناسب با شخصيت هر گروه از افراد بهره برده است.