اثر تغييرات كاربري اراضي بر توليد آب در حوضه آبخيز تراز، استان خوزستان، جنوب‌ غرب ايران

آب يكي از نيازهاي اساسي حيات انسان‌ها و موجودات زنده به شمار مي‌رود و برنامه‌ريزي مناسب براي استفاده از آن در سراسر جهان، بخصوص ايران، حائز اهميت است. اين مطالعه با هدف ارزيابي اثرات كاربري اراضي بر خدمات اكوسيستمي توليد آب در حوضه آبخيز تراز، استان خوزستان در بازه زماني 1990 تا 2050 انجام شد. در اين راستا، ارزيابي توليد آب با استفاده از InVEST و نقشه‌سازي كاربري اراضي با استفاده از روش طبقه‌بندي حداكثر احتمال در محيط ENVI 5.3 و اتوماتاي سلولي زنجيره ماركف در محيط TerrSet صورت پذيرفت. همچنين رابطه توليد آب با سنجه‌هاي سيماي سرزمين شامل تعداد، تراكم، شكل و مساحت لكه بر مبناي روش رگرسيون وزني مكاني (GWR) در محيط Arc GIS 10.5 مورد ارزيابي قرار گرفت. نتايج نشان داد در 30 سال گذشته مساحت جنگل‌ها و مراتع در منطقه مطالعاتي به ترتيب حدود 3199 و 1611 هكتار كاهش و مساحت اراضي كشاورزي و ساخته شده‌ها به ترتيب 4388 و 387 هكتار افزايش يافته‌اند. پيش‌بيني مي‌شود كه در 30 سال آينده نيز 2442 هكتار از مساحت جنگل‌هاي منطقه كاسته شود و مساحت كاربري‌هاي كشاورزي، مراتع و ساخته شده‌ها به ترتيب 1651، 687 و 102 هكتار افزايش يابد. كل حجم آب توليدي قابل‌دسترس در منطقه در سال 2020 معادل 26.5 ميليون مترمكعب (به‌طور متوسط 857 مترمكعب در هكتار) و ميزان توليد آب در ساخته‌شده‌ها، مراتع، جنگل‌ها و اراضي كشاورزي به ترتيب 3123، 1074، 1071 و 374 مترمكعب در هكتار برآورد گرديد. نتايج GWR تأييد كرد كه توليد آب با سنجه‌هاي تعداد لكه، تراكم لكه و شاخص شكل سيماي سرزمين رابطه مكاني معنادار و معكوس دارد (0.83 ≤p-value 0.05 ,R^2)؛ درحالي‌كه رابطه آن با شاخص بزرگ‌ترين لكه يك رابطه معنادار و مستقيم است (0.84= 2^p-value 0.05,R). بر اين اساس مي‌توان گفت كه ويژگي‌هاي ساختاري سيماي سرزمين و الگوي كاربري اراضي حاكم بر منطقه مي‌تواند تعيين‌كننده توليد آب باشد.