بررسي متن‌شناختي نسخۀ منحصربه‌فردِ غررالأمثال و دررالأقوال، تأليف ابوالحسن علي‌بن زيد بيهقي

ازآنجاكه بسياري از كتب علي‌بن زيد بيهقي (م. 565ق)، مشهور به ابن‌فُنْدُق، از ميان رفته يا مفقودند، توجه به آثار به‌جاماندۀ او، به‌عنوان مؤلفي عربي‌-فارسي‌نويس، در شناخت تاريخ علمي و ادبي قرن 5 و 6 بايسته است. يكي از آثار او غررالامثال و دررالاقوال است كه تأليفي انتقادي و متمايز در مثل‌پژوهي عربي است. اين كتاب كه فقط يك نسخۀ خطي از آن شناسايي شده است، با تيتربندي‌هاي گوناگونِ واژه‌شناختي، سبب‌شناختي، كاربردشناختي و حل‌المثل، و فهرست امثال مولد، كتابي ساختارمند مي‌نمايد كه در ميان همگنانش از لوني ديگر است، خصوصاً كه بيهقي در روشي بي‌سابقه، امثال را با عبارات ادبي ذيل «حل‌المثل» تبيين مي‌كند و نثر فني‌اش را نمايش مي‌دهد. اغلاط زباني و سهوهاي كاتب گمنام نسخه، نشان از كم‌دانشي و چه‌بسا فارسي‌زبان بودن او دارد و بنابر قرايني، شايد تاريخ كتابت آن به قرن 7 يا 8 برگردد. در اين مقاله كه به شيوۀ توصيفي - تحليلي و با تكيه بر منابع كتابخانه‌اي سامان يافته است، با نگاهي متن‌پژوهي، برخي نكات مبهم زندگي بيهقي مانند تلقيب او به ابن‌فندق، زادسال و مذهب او بررسي شده و، اين فرضيه اثبات‌پذير نموده است كه غررالامثال بازخواني توضيحي و انتقادي مجمع‌الامثال ميداني است. اما فهرست تفصيلي منابع او كه در اين مقاله بازيابي شده‌اند، بيانگر ارجاعات گستردۀ بيهقي به مثل‌پژوهان متقدم و معاصر خود است، چنان‌كه نظرات و عباراتي از مثل‌نامه‌هاي مفقود را براي ما به ارمغان داده است. نيز نقل خاطراتي از نيا و پدر و بيان حكايات ديگر، مقطعي از تاريخ اجتماعي و فرهنگي بيهق قرن ششم را ترسيم مي‌كند.