روش بازشناسي مذهب راويان مطالعۀ موردي مذهب قاضي ابوبكر جعابي

شناخت مذهبِ راوي، نقش انكارناپذيري در اعتبارسنجيِ احاديث وي دارد و با توجه به آن، گاه مي‌توان به فهم استوارتري از احاديثِ وي نيز دست يافت. در لابه‌لاي ميراث ارزشمندي اسلامي، از قرينه‌هاي گوناگوني براي تشخيصِ مذهب راويان بهره گرفته شده است، اما منبعي كه به‌طور منسجم به روشمندسازي اين فرايند پرداخته باشد، يافت نمي‌شود. مقالۀ حاضر در پي آن است تا با روش توصيفي‌تحليلي، در عين تمركز بر روي يك نمونۀ موردي، گامي مؤثر در راستاي روشمند نمودنِ سازوكار تشخيص مذهب راويان بردارد. اين مطالعۀ موردي بر روي مذهب يكي از محدثان برجستۀ فريقين به ‌نام قاضي محمد بن عُمَر جعابي (د. 355ق) است. گزارش‌هاي ناهمسويي دربارۀ مذهب وي در منابع فريقين يافت مي‌شود. با موشكافي در قراين مختلفِ دردسترس دربارۀ جعابي مانند ابرازنظرهاي وي در ذيل نقل رواياتش، درون‌مايۀ كتاب‌هاي وي، جهت‌گيري‌هاي مذهبيِ خويشاوندان نزديك و هم‌نشينانش، بي‌اعتناييِ وي نسبت به قم و محدثانِ برجستۀ قميِ حاضر در بغداد با وجود شيفتگي فراوانِ وي به گردآوري حديث، روشن شد كه جعابي هرچند گرايش‌هايي به سويي اهل‌بيت (ع) داشته، اما وي برخلاف تصور برخي از محققان معاصر، امامي‌مذهب نبوده است و يا دستِ‌كم نمي‌توان چنين مذهبي را براي او ثابت نمود.