تفكر، خردورزي و تعقل؛ زمينه‌ساز تحقق ساحات اخلاقي مدينۀ فاضله در نظريۀ جامعه‌گرايانۀ فارابي

مسئلۀ مقالۀ حاضر، بررسي نقش و تأثير خردگرايي، تفكرمحوري و عقلانيت، به‌منزلۀ يكي از اصلي‌ترين عوامل زمينه‌ساز در طراحي مدينۀ فاضله (در ابعاد اخلاقي) در نظريۀ جامعه‌گرايانۀ فارابي است. هدف اين مقاله بيان كيفيت تأثير خردگرايي در اخلاق جوامع است كه اين مهم را در ميراث اخلاقي يكي از مهم‌ترين فلاسفۀ اجتماعي يعني فارابي بررسي كرده است. روش اصلي مقاله تحليلي-عقلاني است و از ابزارهاي مختلف تحليل مفهومي، تحليل گزاره‌اي و سيستمي براي تحليل آراي فارابي استفاده شده است. فارابي جامعه را ساختار يا نظام و مجموعه‌اي سازمان‌يافته مي‌داند و اگرچه به‌صراحت شاهدي وجود ندارد كه بگويد جامعه از هويت و وجود مستقل برخوردار است، بحث‌ها ناظر بر نظمي جمعي مانند نظام هستي است كه فارابي دربارۀ خصوصيات آن مي‌نويسد. براين‌اساس خردگرايي و تفكرمحوري براي نيل به غايت اجتماعي مطلوب علاوه‌بر افراد و اخلاق شهروندان جامعه، بر محوريت اين نظام نيز نظريه‌پردازي كرده است؛ تا آنجا كه در برخي آثار، ملاك تشخيص مدينۀ فاضله از ضد آن، شاخصه‌هاي رشد شناختي در دو بعد علم و عمل است. بحث از قدرت استنباط و استدلال و همچنين سنجش و عقلانيت در سراسر نظريۀ جامعۀ اخلاقي آرماني مي‌درخشد و آن را در خصوصيات رئيس مدينۀ فاضله (كه در بالاترين مرتبۀ عقلانيت است) و اخلاق شهروندان مي‌بينيم. شهروندان براي وضعيت مطلوبشان و ملكه‌شدن فضايل نيكو، نيازمند قضاوت‌ها و سنجش‌هاي هميشگي و دائمي قوۀ ناطقه هستند. فضيلت‌هاي فكري كه از عقل عملي برمي‌خيزد، هم در باب شهروندان و هم در قالب فضايل فكري، مدني، منزلي و... طراحي شده‌اند و سعادت فردي و سعادت جامعه، هر دو بر مبناي خردورزي هستند؛ تا جايي كه حتي عواطف اجتماعي مدني مانند محبت در مدينۀ فاضله، براساس شاخصۀ عقلانيت ارزش‌گذاري مي‌شوند. البته عقلانيت و سنجش خردبنيان، هرگز همۀ سلامت و سعادت شهروندان و جامعه نيست، اما مهم‌ترين شاخصه‌اي است كه حتي عامل ايجاد ساير مؤلفه‌ها است.