بررسي تطبيقي آراي حسن حنفي و رضا داوري اردكاني در باب انحطاط و عقب‌ماندگي جوامع اسلامي

عقب‌ماندگي و توسعه‌نيافتگي از دغدغه‌هاي بنيادين همۀ متفكران مسلمان از جمله حنفي و داوري اردكاني است و هركدام براي چرايي و تبيين آن دلايل و عوامل متعددي را گوشزد كرده‌اند. ولي مهم‌تر از راه‌حل و چه بايد كرد، درك موضوع و واقعيت جهان اسلام و پرسش درست اهميت دارد. در اين مقاله از روش تحليل محتواي كيفي استفاده شد. داده‌ها و اطلاعات لازم از كتاب‌ها و مقالات و ساير منابع مكتوب، تأليفات حنفي و داوري اردكاني،  و پژوهش‌هايي كه شارحان و محققان در تبيين و تحليل انديشۀ داوري اردكاني و حنفي نگارش كرده‌اند، جمع‌آوري شد. در آثار داوري و حنفي، بر ضرورت شناخت غرب و كامل و دقيق مدرنيته و فرهنگ آن تأكيد شده است. آنان بخش مهمي از مشكلات جوامع اسلامي را ناشي از طرح نادرست و تقليد بي‌شناخت از مباني فرهنگي فلسفي مدرنيتۀ غربي مي‌دانند. از ديدگاه آن‌ها، اين تقليد سبب شد در لحظاتي از تاريخ معاصر، حوزۀ انديشه‌ورزي فلسفي و سياسي در جهان اسلام، سخنگو و شعبه‌اي از فلسفه و مدرنيتۀ غربي شود. داوري و حنفي در تحليل انحطاط از نظريۀ تركيبي استفاده كردند و متغيرهاي متعددي را دخيل دانستند، اما در نگاه هردو متفكر، عوامل درون‌ساختاري و گسست معرفتي-فلسفي در انحطاط و فرسودگي تمدن اسلامي نقش بيشتري دارند. از ديد حنفي، علاوه بر استعمار و سكولاريسم درك‌نشدۀ غربي، گسست معرفتي-فلسفي، جزم‌انديشي و خودحق‌پنداري، تقدم علوم نقلي بر علوم عقلي، حاكميت نگرش اشراقي، ناسيوناليسم و نبود رويكرد عقلاني به قرآن، مهم‌ترين عوامل انحطاط و عقب‌ماندگي هستند. حنفي طرح تراث را راهكار مي‌داند و داوري اردكاني از نبود سياست توسعه و فلسفۀ نقاد و شكاف نظري و عملي دانش، به‌عنوان موانع توسعه‌يافتگي ياد مي‌كنند.