مطالعه تأثير برهمكنش ژنوتيپ- محيط بر پتانسيل توليد كمي و كيفي ارقام مختلف چغندرقند (.Beta vulgaris L)

مقدمه و هدف: عملكرد و كيفيت قند در چغندرقند نيز همانند ساير گياهان شديداً تحت تأثير عوامل محيطي قرار مي‌گيرد و تغييرات بالايي در عملكرد كمي و كيفي آن رخ مي‌دهد. از اين‌رو، پژوهش حاضر با هدف مطالعه تأثير برهمكنش ژنوتيپ-محيط بر پتانسيل توليد كمي و كيفي ارقام چغندرقند و نيز تعيين سازگاري آن‌ها با طيف وسيعي از محيط‌هاي با شرايط متفاوت پايه‌ريزي و به مرحله اجرا درآمد.مواد و روش‌ها: تعداد هفت رقم چغندرقند متشكل از چهار رقم داخلي و سه رقم خارجي، مواد ژنتيكي پژوهش حاضر را تشكيل دادند. مواد گياهي تحت بررسي در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با چهار تكرار در چهار منطقه بروجرد، پيرانشهر، جوين و شيروان در سال 1400 كشت شدند. پس از برداشت محصول و برآورد عملكرد ريشه، درصد قند ناخالص، عملكرد شكر سفيد و ضريب استحصال شكر مربوط به هر يك از ارقام آزمايشي، تجزيه پايداري دو ويژگي عملكرد ريشه و عملكرد شكر سفيد با به‌كارگيري مدل امي و تجزيه پايداري هم‌زمان چهار ويژگي اندازه‌گيري‌شده با شاخص پايداري چند‌متغيره انجام شد.يافته‌ها: تجزيه اثرات افزايشي مدل امي نشان داد ژنوتيپ، محيط و برهمكنش ژنوتيپ- محيط در سطح احتمال يك درصد معني‌دار بود. تجزيه اثر ضرب‌پذير مدل امي به مؤلفه‌هاي اصلي نشان داد كه در هر دو صفت مورد مطالعه تنها دو مؤلفه اول برهمكنش، تأثير معني‌داري در سطح احتمال يك درصد داشتند. طبق باي‌پلات ميانگين عملكرد در برابر ميانگين وزني قدر مطلق امتيازات مؤلفه‌هاي اصلي، رقم دنا از نظر عملكرد ريشه و دو رقم دنا و سينا از نظر عملكرد شكر سفيد تحت عنوان ارقام پايدار با عملكرد مطلوب شناخته شدند. در باي‌پلات اولين و دومين مؤلفه اصلي برهمكنش ژنوتيپ- محيط رقم دنا از نظر عملكرد ريشه و ارقام دنا، اكباتان و سينا از نظر عملكرد شكر سفيد به‌عنوان ارقام با سازگاري عمومي مطلوب شناخته شدند. مناطق مورد بررسي از نظر هر يك از صفات عملكرد ريشه و عملكرد شكر سفيد به سه محيط بزرگ تقسيم شدند، به‌طوري‌كه جوين و شيروان به‌عنوان اولين محيط بزرگ، بروجرد به‌عنوان دومين محيط بزرگ و پيرانشهر به‌عنوان سومين محيط بزرگ شناخته شد. بر اساس نتايج شاخص پايداري چندمتغيره، رقم پرفكتا ايده‌آل‌ترين رقم به‌صورت هم‌زمان از نظر هر چهار صفت عملكرد ريشه، عملكرد شكر سفيد، درصد قند ناخالص و ضريب استحصال شكر بود و پس از آن ارقام فلورس و سينا تحت عنوان ايده‌آل‌ترين ارقام بودند.نتيجه‌گيري: نظر به نتايج به‌دست‌آمده در مطالعه حاضر مي‌توان نتيجه گرفت كه شرايط محيطي و برهمكنش آن با ژنوتيپ نقش بسزايي در تأثيرگذاري بر بيان فنوتيپي صفات در ژنوتيپ‌هاي مختلف چغندرقند دارد و سبب ايجاد نوسان عملكرد از محيطي به محيط ديگر مي‌شود. لذا لازم است در هنگام آزادسازي ژنوتيپ‌ها دقت بيش‌تري نموده تا ژنوتيپ‌هايي را معرفي كرد كه با شرايط محيط هدف سازگاري داشته باشند و سبب توليد محصول مطلوب شوند.