ارزيابي برخي ژنوتيپ هاي گندم دوروم براساس صفات فنومورفولوژيكي و زراعي

مقدمه و هدف: كاربرد اصلي گندم دوروم در توليد سمولينا (آرد ماكاروني) به‎واسطه پروتئين زياد و گلوتامين قوي، براي توليدات ماكاروني مي باشد. توسعه صنعت ماكاروني به همراه افزايش تقاضا براي آن و مساعد بودن شرايط آب و هوايي در بسياري از نقاط ايران، مستلزم پژوهش هاي بيشتر، به‎ويژه در زمينه به نژادي گندم دوروم با آگاهي از تنوع ژنتيكي ژنوتيپ هاي مورد بررسي است. مواد و روش‌ها: مواد گياهي مورد استفاده در اين آزمايش شامل 18 ژنوتيپ پاييزه گندم دوروم بود كه در قالب طرح بلوك هاي كامل تصادفي در چهار تكرار در ايستگاه تحقيقات كشاورزي ديم مغان واقع در شهرستان پارس آباد استان اردبيل در شرايط ديم مورد ارزيابي قرار گرفت. تعداد 32 صفت فنومورفولوژيكي و زراعي در آزمايشگاه و مزرعه اندازه گيري شدند. يافته‌ها: اختلاف بين ژنوتيپ هاي مورد مطالعه براي اكثر صفات معني دار بود. مقايسه ميانگين صفات براي ژنوتيپ هاي گندم دوروم در صفات مهم نظير عملكرد كل دانه، بيوماس كل، عملكرد پنجه هاي بارور، وزن سنبله اصلي، تعداد برگ، طول سنبله و طول پدانكل، دو ژنوتيپ را به‎عنوان ژنوتيپ هاي برتر معرفي نمود. عملكرد كل دانه با برخي صفات نظير وزن سنبله اصلي، تعداد سنبلچه، تعداد دانه در سنبله، تعداد دانه در پنجه بارور، عملكرد پنجه هاي بارور و وزن ريشك همبستگي مثبت معني داري داشت. تجزيه خوشه اي، 18 ژنوتيپ گندم دوروم را به سه گروه منتسب كرد. خوشه اول شامل هفت ژنوتيپ، خوشه دوم داراي سه ژنوتيپ و در نهايت خوشه سوم نيز در برگيرنده هشت ژنوتيپ بود. خوشه سوم از لحاظ صفات ارتفاع بوته، طول سنبله، طول پدانكل، تعداد برگ، قطر ساقه، تعداد پنجه بارور، وزن تك بوته، وزن سنبله اصلي، تعداد سنبلچه، تعداد دانه در سنبله، تعداد دانه در پنجه بارور، عملكرد پنجه هاي بارور، طول ريشك، وزن ريشك، عملكرد كاه، طول برگ پرچم، عرض برگ پرچم، عملكرد كل دانه، بيوماس كل و عملكرد كاه كل، ارزش بالاتر از ميانگين داشت. بنابراين ژنوتيپ هاي اين گروه را مي توان براي بهبود عملكرد دانه مورد استفاده قرار داد. در تجزيه به مولفه هاي اصلي، سه مولفه اول 68/28 درصد از تنوع كل را توجيه كردند. براي مولفه اول وزن تك بوته، وزن سنبله، عملكرد پنجه هاي بارور، عملكرد كاه، عملكرد كل دانه و بيوماس كل كرت داراي ضرايب مثبت بالا بودند. با توجه به تجزيه به مولفه هاي اصلي، مولفه اول، مولفه عملكرد دانه، مولفه دوم، صفات مربوط به رسيدگي و مولفه سوم، صفات مربوط به پر برگي نام گذاري شد. از اين مولفه ها مي توان در امر گزينش براي ژنوتيپ هاي گندم دوروم در برنامه هاي به نژادي استفاده كرد.نتيجه گيري: بين ژنوتيپ هاي گندم دوروم از لحاظ صفات مورد بررسي، تنوع قابل ملاحظه اي يافت شد كه از اين تنوع مي توان در برنامه هاي به نژادي براي مقاومت به تنش هاي زيستي و غيرزيستي و ساير اهداف اصلاحي استفاده كرد.