ارزيابي تحمل به خشكي ژنوتيپ‌هاي سويا با استفاده از روش هاي آماري چند متغيره در شرايط گلخانه اي

مقدمه و هدف: سويا (Glycine max L..) يكي از مهم ترين گياهان روغني است كه عملكرد آن مي تواند تحت تاثير تنش خشكي قرار گيرد. مواد و روش ها: به‌منظور بررسي تحمل به تنش خشكي و همچنين عملكرد و اجزاي عملكرد 45 ژنوتيپ سويا، در سال 1398 آزمايشي به‌صورت فاكتوريل در قالب طرح كاملا تصادفي با 3 تكرار در شرايط گلخانه اي در دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي ساري اجرا گرديد. فاكتور ها شامل ژنوتيپ هاي مختلف سويا و سه سطح رژيم آبياري مطلوب، تنش متوسط و شديد بود كه به‌ترتيب آبياري پس از رسيدن به 15، 40 و 70 درصد تخليه رطوبتي خاك بودند. يافته ها: نتايج تجزيه واريانس صفات نشان داد كه اثرات متقابل ژنوتيپ و تنش براي تمامي صفات مورد مطالعه معني دار بود و همچنين مقايسه ميانگين صفات حاكي از آن بود كه هر چه بر شدت تنش افزوده شود، اثر منفي بر عملكرد و اجزاي عملكرد مشهودتر مي گردد. در شرايط رژيم آبياري مطلوب و تنش ملايم بيشترين عملكرد دانه از ژنوتيپ Columbus و در تنش شديد مربوط به ژنوتيپ OhioFG2 بدست آمد كه به دليل دارا بودن تعداد بالاي غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف و وزن دانه بود. همبستگي بين صفات زراعي بيانگر اين بود كه صفت عملكرد دانه در هر سه سطح تنش، با صفات تعداد غلاف در بوته و تعداد دانه در بوته در سطح يك درصد مثبت و بسيار معني دار است. براساس نتايج تجزيه رگرسيون، در هر يك سطوح تنش صفت هاي تعداد دانه در بوته و وزن دانه در مدل رگرسيوني وارد شدند كه در شرايط مطلوب، تنش ملايم و تنش شديد به‌ترتيب 97، 84 و 97 درصد از تغييرات مربوط به صفت عملكرد دانه را توجيه نمودند. مقايسه ميانگين شاخص هاي تحمل در شرايط رژيم آبياري مطلوب- تنش ملايم نشان داد كه بالاترين ميزان ﺷﺎﺧﺺ ها براي ميانگين حسابي (MP)، ميانگين هارمونيك (HM) تحمل به تنش (STI) و ميانگين هندسي (GMP) مربوط به ژنوتيپ‎هاي Columbus و Hill بود و ژنوتيپ‎هاي Emperor و Bonus در شرايط رژيم آبياري مطلوب- شديد بيشترين مقدار را براي شاخص هاي مذكور داشتند كه نشان از وجود پتانسيل تحمل تنش در اين ژنوتيپ ها است. نتايج تجزيه كلاستر حاصل از شاخص هاي تحمل در شرايط رژيم آبياري مطلوب- تنش ملايم و رژيم آبياري مطلوب- تنش شديد ژنوتيپ ها را در سه گروه قرار داد كه گروه اول و دوم به‌ترتيب شامل ژنوتيپ‌هاي متحمل و نيم متحمل بود و گروه سوم ژنوتيپ‌هاي حساس را تشكيل دادند. اناليز تجزيه به مولفه هاي اصلي نشان داد كه دو عامل اول در شرايط مطلوب- تنش ملايم 93/34 درصد و در شرايط مطلوب- تنش شديد 96/54 درصد از كل تنوع را توجيه كردند، همچنين مؤلفه اول ميانگين هندسي (GMP) و مؤلفه دوم حساسيت به تنش (SSI) بيشترين مقدار را در هر دو شرايط داشتند. با استفاده از تجزيه باي پلات بر مبناي مولفه هاي اول و دوم ژنوتيپ هاي Columbus، Hill، Williams در ناحيه اي با عملكرد بالا و متحمل به تنش قرار گرفتند. نتيجه گيري: ارقام Columbus، Hill، Williams، Bonus، Emperor و Ohio FG2 نسبت به ساير ژنوتيپ ها داراي پتانسيل تحمل بودند و به‌عنوان ژنوتيپ هاي متحمل به تنش خشكي پيشنهاد مي گردند.