ارزيابي تنوع مورفولوژيكي و فيتوشيميايي برخي توده‌هاي گشنيز ايراني (Coriandrum sativum L.) با استفاده از آناليز چند متغييره

مقدمه و هدف: گياه گشنيز يكي از گياهان دارويي معطر يك ساله از خانواده‌ Apiaceae مي‌باشد بذر و گياه اين گياه حاوي اسانس است كه در صنايع آرايشي بهداشتي توليد شكلات و نوشيدني استفاده مي شود. اين گياه داراي خاصيت ضد اسپاسم ضد اسهال، ضد راديكال‌هاي آزاد اكسيژن و ضد ميكروبي مي‌باشد. وجود ژرم‌پلاسم گياهي متنوع از نيازهاي اساسي برنامه‌هاي اصلاحي مي‌باشد كه امكان توليد ارقام با ويژگي‌هاي مطلوب را فراهم مي‌كند. بنابراين شناسايي ژنوتيپ‌هاي مختلف به‌عنوان پيش نياز برنامه هاي اصلاحي مورد استفاده قرار مي گيرد. ويژگي هاي مورفولوژيكي و فيتوشيميايي گياهان دارويي از جمله صفات مهم است كه در بررسي تنوع توده‌هاي گياهي مورد استفاده قرار مي گيرد.مواد و روش ها: براي بررسي تنوع ژنتيكي توده هاي گشنيز بر اساس صفات مورفولوژيكي، آنتي‌اكسيداني و فيتوشيميايي، 12 توده از نقاط مختلف كشور جمع آوري شد. اين آزمايش در قالب طرح كاملاً تصادفي با سه تكرار در مزرعه تحقيقاتي دانشگاه محقق اردبيلي در سال 1399 انجام گرفت. صفات مورفولوژيكي و آنتي‌اكسيداني بررسي شد. همچنين بذر هاي به‌دست آمده از گياهان در سايه خشك شدند سپس ۵۰ گرم از بذرهاي خشك شده از توده‌هاي مختلف در معرض استخراج اسانس به‌وسيله‌ي دستگاه كلونجر به‌مدت سه ساعت قرار گرفت. اسانس‌هاي استخراج شده در شرايط تاريكي و دماي 4 درجه سانتي گراد نگهداري شدند و سپس يك ميكروليتر از آن‌ها به دستگاه كروماتوگراف گازي متصل به اسپكترومتر جرمي تزريق شد تا نوع تركيبات آن مشخص شود. تركيبات اسانس با روش طيف سنج جرمي و كتابخانه NIST و Wiley بررسي شدند.يافته‌ها: نتايج بررسي‌هاي مورفولوژيكي و آنتي‌اكسيداني نشان داد كه توده‌ي مشهد بيشترين سطح برگ (2/8 سانتي‌متر مربع)، وزن تر و خشك گياه (به‌ترتيب 4/52 و 0/56 گرم) و وزن تر برگ را داشتند، مشكين شهر و ميانه به‌ترتيب بيشترين ميزان فعاليت آنتي‌اكسيداني را داشتند. نتايج بررسي صفات فيتوشيميايي نشان داد كه تركيبات اسانس توده‌ها تنوع زيادي داشتند و توده‌ي مشهد بيشترين ميزان Butanoic acid (2/56 درصد)، Limonene (0/44 درصد)،Linaloloxide (1/7 درصد)،Thymol (0/08 درصد)، Geraniol (0/38 درصد)،alpha.-Methyl-.alpha. (0/54 درصد)،Eicosane (0/16 درصد) و Isophytol (0/2 درصد) را داشت. بيشترين ميزان همبستگي بين ميزان Isophytol و Geraniol (0/98= r) بود و كمترين ميزان همبستگي بين Butanoic acid و Camphor مشاهده شد (0/001= r). تجزيه به عامل‌ها نشان داد كه پنج عامل 98/62 درصد واريانس را توجيه ‌كردند. همچنين تجزيه خوشه‌اي بر اساس فاصله‌ي اقليدسي، توده‌هاي مورد بررسي را در سه گروه اصلي طبقه‌بندي نمود. براساس نتايج اين تحقيق، تنوع ژنتيكي قابل توجهي بين توده‌هاي گشنيز موجود در ايران وجود دارد.نتيجه‌گيري: هدف اصلي اين پژوهش بررسي تنوع مورفولوژيكي، آنتي‌اكسيداني و فيتوشيميايي بين توده‌هاي ايراني گشنيز بود. در بين توده‌هاي مختلف تنوع گسترده‌اي از نظر تركيبات اسانس مشاهده گرديد.