بررسي تنوع فيتوشيميايي اسانس جمعيت‌هاي مختلف آويشن (.Thymus spp)

مقدمه و هدف: آويشن از جمله گياهان دارويي مي باشد كه در مناطقي از جهان به‌صورت زراعي كشت مي گردد و برخي از گونه هاي آن بومي ايران هستند. ارزيابي تنوع فيتوشيميايي اسانس اين گونه ها از گام هاي مهم به نژادي آويشن مي باشد و چنين تنوعي در تركيبات اسانس ناشي از اثر متفاوت عوامل محيطي و رويشگاهي است. تحقيق حاضر در راستاي درك تنوع فيتوشيميايي اسانس جمعيت هاي مختلف آويشن اجرا گرديد. مواد و روش‌ها: در پژوهش حاضر درصد تركيبات اسانس 15 جمعيت آويشن (8 جمعيت از گونه T. kotschyanus، 3 جمعيت از گونه T. migricus، 2 جمعيت از گونه T. fedtschenkoi و يك جمعيت از گونه هاي T. fallax و T. pubescens) رويشگاه هاي طبيعي مناطق شمال غرب كشور مورد مطالعه قرار گرفتند. بدين منظور، سرشاخه هاي گلدار جمعيت ها در فصل گل دهي برداشت و تركيبات اسانس با دستگاه GC/MS شناسايي شدند.يافته‌ها: در مجموع 27 تركيب در اسانس جمعيت هاي مورد مطالعه مشاهده گرديد كه تنوع قابل ملاحظه در ميان آن ها وجود داشت. بر طـبق نتايج، Thymol، P-cymene و Gamma-terpinene تركيبات غالب اسانس بودند. بيشترين ميزان اسانس مربوط به تركيب Thymol بود كه جمعيت بوكان (69/75 درصد) و باروق (62/13 درصد) داراي بيشترين مقدار بودند. طبق اين نتايج، برتري جمعيت هاي استان آذربايجان غربي از نظر تركيب Thymol محسوس بود. Carvacrol در جمعيت اروميه- قوشچي (58/29 درصد)، سردشت (44/77 درصد) و Linalool در جمعيت سقز (53/21 درصد) بيشترين مقادير را داشتند. با تجزيه به مؤلفه هاي اصلي مشخص گرديد كه سه مؤلفه نخست 60 درصد از تغييرات موجود در داده ها را توجيه مي نمايند. نتايج تجزيه خوشه اي جمعيت هاي استان آذربايجان غربي و استان كردستان را در دو گروه مجزا قرار داد. تركيب Thymol با  1,8-cineoleهمبستگي منفي داشت. Gamma-terpinene كه از ديگر تركيبات غالب اسانس بود با تركيبات 1,8-cineole و Beta. Ocimene همبستگي منفي نشان داد. شديدترين همبستگي مثبت ميان تركيبات 1,8-cineole با Beta. Ocimene، Caryophyllene oxide با Camphor و Lavandulyl acetate با Camphene مشاهده شد. تركيب Alpha-thujen داراي بيشترين همبستگي منفي با ديگر تركيبات اسانس بود و Carvacrol نيز همبستگي بالايي با ساير تركيبات نداشت.نتيجه‌گيري: جمعيت هاي بوكان و باروق به دليل داشتن ميزان Thymol بالا و جمعيت هاي سردشت، اروميه- قوشچي و نقده به دليل داشتن ميزان دو تركيب Thymol و Carvacrol  بالا، برتر مي باشند كه مي توانند در صنايع وابسته و داروسازي و برنامه هاي توليدي و به نژادي مفيد واقع گردند.