ارزيابي برخي از ارقام و لاين‌هاي جهش‌يافته برنج در واكنش به شرايط حرارتي در كشت دوم

مقدمه و هدف: طي سال‌هاي اخير كشت مجدد برنج با ارتقاء ضريب خوداتكايي محصول و بهره‌وري، بسيار مورد توجه كشاورزان شمالي كشور قرار گرفته است. از طرفي افت دما در زمان گلدهي و پرشدن دانه علي‌رغم بهبود كيفيت، منجر به كاهش شديد عملكرد كشت دوم برنج مي‌شود. بنابراين شناسايي ارقام مناسب از جهت زودرس‌بودن و تحمل به سرما كه منجر به دسترسي به عملكرد قابل قبول دانه شود از اولويت‎‌هاي كشت و كار در كشت مجدد برنج مي‌باشد.مواد و روش‌ها: در اين پژوهش، ارزيابي تحمل به سرما براي 24 ژنوتيپ برنج شامل پنج لاين جهش‌يافته با EMS، دو رقم جهش‌يافته با اشعه گاما از رقم طارم محلي، پنچ لاين خارجي، سه رقم اصلاح‌شده و نه رقم محلي در مزرعه پژوهشي دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي ساري در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي در سه تكرار در شرايط كشت مجدد در سال زراعي 1401 انجام شد. در پايان فصل رشد صفات مختلفي نظير تعداد روز تا 100 درصد خوشه‌دهي، تعداد روز تا رسيدگي، ارتفاع گياه، تعداد خوشه در بوته، طول خوشه، تعداد دانه در خوشه، تعداد دانه پوك در خوشه، تعداد دانه بارور در خوشه، طول دانه، وزن هزار دانه، شاخص برداشت خوشه، درصد باروري خوشه، تراكم دانه و عملكرد شلتوك مورد اندازه‌گيري قرار گرفت. جهت گروه‌بندي ژنوتيپ‌ها از روش تجزيه كلاستر و تجزيه به مؤلفه اصلي استفاده شد.يافته‌ها: از 24 ژنوتيپ برنج كشت‌شده در شرايط سرماي آخر فصل، تنها 14 ژنوتيپ به مرحله خوشه‌دهي رسيدند. نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه بين ژنوتيپ‌ها در كليه صفات مورد مطالعه، اختلاف معني‌داري وجود داشت. نتايج مقايسه ميانگين نشان داد كه ارقام زرك و كوهسار و موتانت‌هاي L181، L183، L184 و L185 جزء زودرس‌ترين ژنوتيپ‌ها بود. بيشترين و كمترين ميزان تعداد دانه در خوشه به‎‌ترتيب مربوط به ژنوتيپ‌هاي D 100 و بينام به ميزان 147/47 و 50/67 بود. نتايج مقايسه ميانگين نشان داد كه بيشترين ميزان عملكرد دانه مربوط به ژنوتيپ L183 به ميزان 339 گرم بر متر مربع بود كه در مقايسه با رقم شاهد بينام 79 درصد بيشتر بود. دندروگرام حاصل از تجزيه كلاستر نشان داد كه كليه ژنوتيپ‌هاي مورد مطالعه در چهار گروه مجزا از هم تفكيك شدند كه گروه دو و گروه چهارم داراي بيشترين مقدار عملكرد بودند. نتايج تجزيه مولفه‌هاي اصلي نشان داد كه تعداد چهار مولفه داراي مقدار ويژه بالاتر از يك بودند و در مجموع 86/36 درصد از واريانس كل را به خود اختصاص دادند. در مولفه اول صفات صفات تعداد روز تا 100 درصد خوشه‌دهي (0/73)، تعداد روز تا رسيدگي (0/71)، ارتفاع گياه (0/74)، طول خوشه (0/79)، تعداد دانه پوك در خوشه (0/70)، وزن هزار دانه (0/68-)، شاخص برداشت خوشه (0/73-) و باروري خوشه (0/76-) بيشترين ميزان بار عامل را دارا بودند.نتيجه‌گيري: با ارزيابي خصوصيات زراعي و عملكرد در نهايت لاين موتانت L183 به‌عنوان برترين لاين هم از نظر دوره رسيدگي و خصوصيات زراعي و هم از نظر عملكرد شلتوك گزينش و معرفي مي‌گردد.