تجزيه همبستگي كانونيك و گروه‌بندي ژنوتيپ‌هاي گندم نان بر اساس صفات مورفوفنولوژيك و شاخص‌هاي تحمل به پوسيدگي فوزاريوم سنبله

مقدمه و هدف: بيماري پوسيدگي فوزاريومي سنبله يكي از مهمترين و مخرب ترين بيماري هاي گندم در اقليم گرم و مرطوب است كه علاوه بر كاهش عملكرد، باعث تجمع مايكوتوكسين در دانه مي‎شود كه براي انسان و دام خطرناك است. مقاومت غيرفعال در برابر فوزارويوم شامل صفات مورفولوژيكي و فنولوژيكي زيادي مانند ارتفاع بوته، روز تا گرده‎افشاني، روز تا سنبله‌دهي، تعداد سنبله و تراكم سنبله است كه به فرار از بيماري كمك مي‌كند يا نوعي مقاومت در برابر بيماري پوسيدگي فوزاريومي سنبله ايجاد مي‌كند. هدف از اين مطالعه مقايسه ژنوتيپ‌هاي مورد مطالعه نسبت به مقاومت به بيماري پوسيدگي فوزاريومي سنبله و تخمين همبستگي ساده و كانونيك بين صفات مورفولوژيكي با صفات مقاومت به بيماري بود. مواد و روش‎ها: به‌منظور ارزيابي 92 ژنوتيپ اصلاحي و بومي گندم نان ايران نسبت به پوسيدگي فوزاريومي سنبله در طي دو سال زراعي (2019-2022) آزمايشي در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي در مزرعه دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان اجرا گرديد. صفات مورفولوژيكي اندازه‌گيري شده شامل ارتفاع بوته (PH)، طول سنبله (SL)، و تعداد دانه در سنبله (TSS) و صفات زراعي اندازه‌گيري شده شامل تاريخ سنبله‌دهي (DTH) و تاريخ گلدهي (DTF) بود. صفات بيماري عبارت بودند از: بروز بيماري (INC)، شدت بيماري (SEV)، هسته‌هاي آسيب ديده فوزاريوم (FDK)، شاخص FHBdx و ISK. يافته‎ها: براي تمام صفات مرتبط با بيماري و صفات مورفوفنولوژيك، تفاوت معني‌داري (0/001 p) بين ژنوتيپ‌ها مشاهده شد. طبق نتايج تجزيه همبستگي، وجود همبستگي مثبت و معني‌داري (0/001 p) بين صفات تاريخ سنبله‎دهي، تاريخ گرده‎افشاني و ارتفاع گياه با صفات مرتبط با بيماري پوسيدگي فوزاريومي سنبله گندم وجود داشت. تجزيه همبستگي كانونيك بين صفات مرتبط با بيماري و صفات مورفوفنولوژيكي يك همبستگي كانونيك معني‌دار (0/687) نشان داد كه 81 درصد واريانس كل را توجيه كرد. با توجه به نتايج تجزيه خوشه‌اي بر اساس صفات مورفوفنولوژيك و صفات مرتبط با بيماري FHB، ژنوتيپ‌هاي موردبررسي در پنج گروه مجزا دسته‌بندي شدند كه ژنوتيپ‌هاي گروه اول ازنظر تمام صفات مرتبط با بيماري FHB ميانگين پايين‌تري را در ميان ساير گروه‌هـا و همچنـين ميـانگين كل ژنوتيپ‌ها داشتند و در عين‌حال نسبت به ساير گروه‌ها زودرس‌تر نيـز بودنـد.نتيجه‎گيري: ارقام ريژاو، چمران، دريا، آرتا، نيشابور و گنبد بالاترين مقاومت به بيماري فوزاريوم را در اين مطالعه نشان دادند و مي‌توانند همچنان به‌عنوان ارقام والدي براي اصلاح ارقام جديد گندم مقاوم به بيماري پوسيدگي سنبله مورد استفاده قرار گيرند. همچنين در بين ارقام بومي سه ژنوتيپ الرج كرج، پرند ساوه و ملاير مقاومت قابل قبولي نشان دادند كه نشان دهنده اين است كه برخي ارقام بومي نيز نسبت به بيماري پوسيدگي فوزاريومي سنبله مقاومت نسبي دارند و ممكن است در صورت دارا بودن مكان‌هاي ژني مكمل ژن‌هاي مشخص مقاومت به اين بيماري، احتمالا در جهت اهداف و برنامه‌هاي به‌نژادي براي مقاومت به بيماري فوزاريوم قابل استفاده باشند كه اين موضوع نيازمند بررسي‌هاي بيشتر در مطالعات آينده خواهد بود.