ارزيابي صفات زراعي و شاخص هاي تحمل به خشكي در برخي از هيبريدهاي ذرت (Zea may L.) تحت تنش كم آبي

مقدمه و هدف: ذرت يكي از مهمترين گياه زراعي است كه در بسياري از نقاط جهان كشت مي شود. از مهمترين عوامل محدود كننده رشد گياهان، كمبود آب است كه سبب كاهش رشد و بقاي گياه در مناطق خشك و نيمه خشك مي شود. به همين منظور، ارزيابي اثر تنش كم آبي  روي ارقام گياهي و شناسايي رقم متحمل از اهميت ويژه اي برخوردار است. مواد و روش ها: در اين پژوهش، نه هيبريد ذرت (شامل سه هيبريد اميد بخش H1 (SC01; TS01×MS02)، H2 (KLM77021/4-1-2-1-2-4-1× K47/3) و H3 (K47/2-2-1-4-2-1-1-1× MO17) و شش هيبريد تجاري H4 (NS640)، H5 (TWC647)، H6 (SC703)، H7 (SC704)، H8 (SC720) و H9 (SC715) دانه اي از گروه متوسط و ديررس) به صورت كرت هاي خرد شده در قالب طرح پايه بلوك هاي كامل تصادفي در سه تكرار در واحد تحقيقات كشاورزي شركت كشت و صنعت و دامپروري مغان استان اردبيل در بهار و تابستان سال 1401 مورد مطالعه قرار گرفتند. كرت هاي اصلي شامل دو سطح آبياري عادي (10 نوبت آبياري جوي و پشته اي براساس عرف منطقه) و تنش كم آبي (قطع آبياري در مرحله گلدهي و پر شدن دانه: هشت نوبت آبياري جوي و پشته اي به طوري كه قطع آبياري در انتهاي گلدهي تا پر شدن دانه به مدت 18 روز ادامه داشت) و كرت هاي فرعي شامل نه هيبريد ذرت بود. در هر دو شرايط آبياري، صفات عملكرد و اجزاي عملكرد دانه مورد ارزيابي قرار گرفتند. براي شناسايي هيبريد متحمل بر اساس عملكرد دانه در شرايط تنش و عادي، شاخص هاي تحمل به تنش (STI)، حساسيت به تنش (SSI)، تحمل (TOL)، شاخص ميانگين بهره وري (MP) و ميانگين هندسي بهره وري (GMP) محاسبه شد. همبستگي و گروه بندي بر اساس شاخص هاي تحمل به تنش خشكي براي هيبريدهاي مورد مطالعه انجام گرفت.يافته ها: تنش كم آبي به طور معني دار باعث كاهش عملكرد و اجزاي عملكرد دانه هيبريدهاي ذرت شد. به طوري كه، هيبريدهاي H7 (SC703) و H6 (SC704) بيشترين ارتفاع بوته، وزن صد دانه، تعداد رديف دانه در بلال و تعدا دانه در رديف بلال در شرايط عادي و تنش كم آبي را داشتند. هم چنين، هيبريدهاي H1 (SC01)، H6 (SC704)، H7 (SC703) و H3 (K47/2-2-1-4-2-1-1-1× MO17) بالاترين عملكرد دانه را در هر دو شرايط تنش عادي و كم آبي  به خود اختصاص دادند. همبستگي بين عملكرد دانه با اجزاي عملكرد دانه مثبت و معني دار بود. نتايج حاصل از ارزيابي شاخص هاي تحمل به خشكي نشان داد كه اختلاف قابل توجهي بين هيبريدهاي مختلف ذرت وجود داشت. به طوري كه، هيبريد H6 (SC704) و هيبريد اميد بخش H1 (SC01) بيشترين مقدار MP، GMP و STI داشتند هم چنين هيبريد اميد بخش H3 (K47/2-2-1-4-2-1-1-1× MO17) بيشترين مقدار SSI را داشت. تجزيه همبستگي بين شاخص هاي تحمل به خشكي نيز ارتباط مثبت معني دار بين STI، SSI، TOL، MP و GMP را نشان داد. تجزيه خوشه اي هيبريدهاي ذرت مورد مطالعه بر اساس شاخص هاي تحمل به خشكي، هيبريدهاي ذرت را به سه گروه مجزا تقسيم كرد. به طوي كه، هيبريدهاي H1 (SC01)، H3 (K47/2-2-1-4-2-1-1-1× MO17)، H6 (SC704) و H7 (SC703) جزو هيبريدهاي متحمل به تنش كم آبي  بودند و در يك گروه قرار گرفتند.نتيجه گيري: چنين به نظر مي رسد كه با ارزيابي همزمان صفات عملكرد و اجزاي عملكرد دانه با شاخص هاي تحمل به خشكي، مي توان ژنوتيپ با عملكرد دانه بالا تحت تنش كم آبي  را شناسايي و براي بهره مندي در برنامه هاي اصلاحي استفاده كرد.