ميرزا محمد اخباري (م.۱۲۳۲ ق.) و قتل سيسيانوف روس (پژوهشي در رابطه فتحعلي‌شاه قاجار و ميرزا محمد اخباري)

تلاش دو رقيبِ عرصه علم ديني، مجتهدان و اخباريان، در آغاز سده سيزدهم قمري، براي بهره‌مندي از كانون قدرت سياسي و رابطه با شاه قاجار، فصلي از تاريخ روحانيت شيعه است. در هرگونه توصيفي از اين ميدان رقابت، ناچار سخني از ميرزا محمد اخباري (۱۱۷۸ – ۱۲۳۲ق) سرشناس‌ترين عالم اخباري آن دوران به ميان خواهد آمد. اما گزارش‌ها درباره حيات سياسي و اجتماعي ميرزا محمد اخباري در هاله‌اي از افسانه و ابهام پنهان شده است. يكي از گزارش‌هاي اصلي درباره رابطه فتحعلي‌شاه با ميرزا محمد اخباري، كه در بسياري از منابع در كانون گزارش‌ها از زندگي ميرزا محمد قرار گرفته است، ماجراي نقش او در قتل سيسيانوف (فرمانده سپاه روس در جنگ‌هاي ايران و روس) يا پيش‌گويي آن از طريق علوم غريبه و دعا و طلسم است. اين ماجرا نقش مهمي در بازنمايي شخصيت ميرزا و نوع رابطه شاه با علماي شيعه در منابع تاريخي و تحقيقات معاصر يافته اما تاكنون از نظر تاريخي به دقت بررسي نشده است. با وجود شهرت گزاره ياد شده، بررسي تاريخي نشان دهنده وجود ابهام‌هاي اساسي در آن است. پرسش اصلي اين مقاله ميزان اعتبار گزارش نقش ميرزا محمد در ماجراي قتل سيسيانوف از طريق بررسي سير تاريخي نقل اين گزارش، شناسايي روايت‌هاي ناسازگار و جايگزين، و سنجش برخي جزييات آن با داده‌هاي تاريخي ديگر است. يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه پاره‌اي از منابع مهم تاريخ و زندگي‌نامه ميرزا محمد اخباري چنين گزارشي را نقل نكرده يا داده‌هايي ناسازگار با كل يا بخشي از روايت رايج به دست داده‌اند.