بررسي تطبيقي شكل و صور تزييني صورت‌هاي فلكي در سه نسخه صورالكواكب عبدالرحمان صوفي

اخترشناسي از قديمي‌ترين دانش‌هاي بشري است. «ابوالحسن عبدالرحمن صوفي رازي فَسوي» ستاره‌شناس برجسته ايراني سده چهارم است كه در دوران ديلميان در فارس مي‌زيست. وي كتاب صورالكواكب را كه نسخه تصحيح شده‌اي از المجسطي بطلميوس بود، بر اساس مشاهدات رصدي خودش تاليف كرد. هدف از اين پژوهش، شناسايي انواع صورت‌هاي فلكي مصور، تجزيه و تحليل ساختار تصويري و صور تزييني و واكاوي وجوه افتراق و اشتراك آن‌ها در سه نسخه مصور صورالكواكب عبدالرحمان صوفي مربوط به قرن‌هاي ۶، ۹ و ۱۲ هجري قمري مي‌باشند. پرسش‌هاي پژوهش عبارتند از: 1) ويژگي‌هاي بصري در سه نسخه مصور صوالكواكب در جهت نمايش اشكال و بروج دوازده‌گانه كدامند؟ 2) شكل و صور تزييني صورت‌هاي فلكي مصور داراي چه وجوه افتراق و اشتراكي هستند؟ اين پژوهش براساس هدف، بنيادي و از نظر ماهيت توصيفي-تحليلي با مطالعه تطبيقي است. داده‌ها با جستجو در منابع كتابخانه‌اي و از طريق مشاهده‌ نسخ، به دست آمده‌اند. ابزار نمونه‌گيري‌، شناسه، فيش، مشاهده و ابزار پويش‌گري نوين است. شيوه نمونه‌گيري مبتني بر هدف غيراحتمالي است. جامعه پژوهش متشكل از تصاوير بروج دوازده‌گانه از نسخه‌هاي صورالكواكب عبدالرحمان صوفي موجود در موزه برلين، شامل ۵۴ تصوير، نسخه موجود در موزه‌ متروپوليتن شامل ۲۵۷ تصوير و نسخه موجود در موزه متروپوليتن شامل ۷۸ تصويراست. هم‌چنين، روش تحليل نمونه‌هاي منتخب كيفي است. نتايج پژوهش گوياي آن است كه، از ويژگي‌هاي بصري مشترك در هر سه نسخه، استفاده از عنصر خط در بازنمايي تصاوير است؛ به گونه‌اي كه در هر سه نسخه به كيفيت و تندي و كندي خط و نيز بهره‌گيري از آن در نمايش عمق نمايي بهره گرفته شده است. اگر چه در بعضي صفحات كادر حالت معمول را دارد؛ اما هنرمندان در اين تركيب به فرا رفتن تصوير از كادر توجه نموده‌اند. هم‌چنين، نوع فضاسازي با تركيب متن و تصوير همراه است كه در صفحات مربوط به برج‌ها با غلبه تصوير در نيمه بالا يا پايين صفحه تركيب‌بندي شكل گرفته است.