برآورد بهره‌وري محيط‌زيستي و پيشران‌هاي آن با تأكيد بر توليدات نامطلوب (تحليلي از صنايع كارخانه‌اي استان‌هاي ايران)

مقدمه: همگام با توسعه صنعت كارخانه‌اي، توسعه پايدار اين بخش بايستي بر رشد بهره‌وري مستمر بنگاه‌ها از نقطه‌نظر پيشرفت تكنولوژيك و بهبود كارايي استوار باشد. در بخش كارخانه‌اي، توليد محصول مي‌تواند همراه با محصولات نامطلوب يا بد، مانند گازهاي آلاينده، فاضلاب، پسماندهاي جامد و مايع باشد و ناديده گرفتن آن ها ممكن است به بهره‌وري و تغييرات فني تورش‌دار منجر شود. هدف اين مقاله ارزيابي تغيير بهره‌وري و كارايي محيط‌زيستي صنايع كارخانه‌اي استان‌هاي ايران مي‌باشد.مواد و روش‌ها: براي دست‌يابي به هدف مقاله از يك رويكرد دو مرحله‌اي بهره گرفته ‌مي‌شود. در مرحله نخست، شاخص بهره‌وري جهاني مالم‌كوئيست- ليونبرگر با لحاظ محصولات نامطلوب فاضلاب و پسماند صنعتي، اندازه‌گيري و سپس به دو جزء تغيير كارايي فني و پيشرفت تكنولوژيك تجزيه مي‌شود. در بخش دوم اثر پيشران‌هاي رشد بهره‌وري محيط‌زيستي با بهره‌گيري از مدل‌هايTobit ، Logit و Probit برآورد مي‌گردد. داده‌هاي اين مقاله از گزارشات طرح آمارگيري از كارگاه‌هاي صنعتي 10 نفر كاركن و بيشتر در دوره 1394 تا 1398 استخراج شده‌ است.نتايج: يافته‌هاي بخش نخست بيان مي‌دارد پيشرفت تكنولوژيك عامل اصلي تغييرات بهره‌وري محيط‌زيستي صنايع كارخانه‌اي استان‌هاي ايران است. هم‌چنين متوسط تغيير بهره‌وري محيط‌زيستي با كاهش همراه بوده كه نشان ‌مي‌دهد بنگاه‌هاي كارخانه‌اي استان‌هاي ايران در دوره مورد مطالعه از مرز فناوري موجود جهاني عقب‌تر هستند. معيار سازگاري با محيط‌زيست نشان داد در دوره مورد بررسي، ده استان سبز (افزايش توليدات مطلوب در كنار كاهش توليدات نامطلوب) و 16 استان زرد (افزايش همزمان توليدات مطلوب و نامطلوب) بوده‌اند كه استان‌هاي بزرگ هم در زمره استان‌هاي زرد هستند. نتايج بخش دوم حاكي از آن است رابطه بين درآمد سرانه و رشد بهره‌وري محيط‌زيستي به‌شكل U معكوس مي‌باشد. هم‌چنين افزايش نسبت سرمايه به اشتغال منجر به افزايش رشد بهره‌وري محيط‌زيستي شده، اما رشد شدت انرژي‌بري صنايع كارخانه‌اي سبب كاهش بهره‌وري محيط‌زيستي خواهد شد.بحث: در راستاي بهبود بهره‌وري محيط‌زيستي، صنايع كارخانه‌اي مي‌توانند از طريق ارزيابي عملكرد بنگاه‌هاي اقتصادي، فرآيندهاي قيمت‌گذاري پسماندها و ضايعات منابع اقتصادي در فرآيند توليد و همچنين تلاش براي كاهش آلودگي و اثرات مخرب محيط‌زيستي، به ارتقاي بهره‌وري، سود، رقابت‌پذيري و بهبود كيفيت زندگي بشر كمك نمايند. لذا با كاهش مصرف نهاده‌هاي توليد به‌ازاي سطح مشخصي از توليد و يا ارائه خدمات، كاهش هزينه‌هاي توليد، كيفيت و رقابت‌پذيري محصولات در سطح ملي و جهاني ارتقا مي‌يابد كه نتيجه آن بهبود رشد اقتصادي سبز خواهد بود. نظر به نتايج مقاله، مي‌توان برخي از توصيه‌هاي سياستي را پيشنهاد كرد. نخست، به‌كارگيري و توسعه فناوري‌هاي پاك‌تر و فناوري‌هايي كه در مصرف انرژي صرفه‌جويي مي‌كنند، عوامل اصلي رشد بهره‌وري محيط‌زيستي و توسعه پايدار استان‌هاي ايران در آينده هستند. دوم، با توجه به رابطه درآمد سرانه و رشد بهره‌وري محيط‌زيستي و از آن جا كه تقريباً تمامي استان‌هاي بزرگ مانند تهران و اصفهان با مشكلات محيط‌زيستي دست و پنجه نرم مي‌كنند، لذا توسعه سياست‌هايي براي افزايش تمركز صنعتي در ساير استان‌ها ضروري است. در استان‌هاي با فعاليت‌هاي اقتصادي بيش از حد مانند تهران، اصفهان و خوزستان، لازم است كنترل مناسبي بر تراكم صنايع و جمعيت در اين استان‌ها انجام شود تا از انتشار آلودگي و ساير بيماري‌هاي شهرهاي بزرگ كه توسعه پايدار را تهديد مي‌كنند، جلوگيري شود.