ارزيابي ريسك آلودگي هيدروكربن‌هاي آروماتيك چندحلقه‌اي رسوبات در بازه ي شهرستان دزفول تا خليج فارس (استان خوزستان، ايران)

مقدمه: هيدروكربنهاي آروماتيك چندحلقه اي توسط فعاليت هاي انساني به محيط زيست وارد شده و در بستر آب رسوب مي كنند. اين تركيبات از جمله آلاينده هاي محيط زيست به شمار مي روند و به شدت براي سلامتي انسان و ساير جانداران حتي در مقادير بسيار كم مضر هستند. به همين دليل، تعيين غلظت اين آلاينده ها براي ارزيابي كيفيت آب رودخانه ها بسيار اهميت دارد. از حدود صد تركيب PAHs كه توسط سازمان حفاظت از محيط زيست آمريكا شناسايي شده است، 16 تركيب بيشترين تخريب و بيماري زايي را دارند و به همين دليل به عنوان آلاينده هاي پيشگام معرفي شده اند. در پژوهش حاضر به تعيين غلظت اين آلاينده ها در رودخانه كارون پرداخته شد.مواد و روش ها: در اين تحقيق، تعداد 29 نمونه رسوب در محدوده ي چم گلك در شمال خوزستان تا چوئيبده در جنوب خوزستان در سال 1401  برداشت شد. نمونه هاي برداشت شده بلافاصله در ظروف شيشه اي و در دماي 10- درجه سانتيگراد نگهداري شده و به آزمايشگاه منتقل شدند. تا زمان استخراج، نمونه ها در دستگاه خشكاننده ي انجمادي خشك شده سپس در فريزر با دماي 50- درجه سانتي گراد نگهداري شدند. پيش از انجام عمليات استخراج، كليه نمونه ها به وسيله ي كوبيدن در هاون چيني، پودر شده و از الك كوچكتر از 0.63 ميكرون عبور داده شدند. پس از تعيين مقادير هر كدام از هيدروكربن هاي مورد نظر توسط دستگاه دوينكس 350، منشاء تركيبات از نظر سوختي يا نفتي بودن تعيين گرديد. در نهايت غلظت تركيبات به دست آمده با استاندارد كيفيت رسوب آمريكا مقايسه شدند. در اين استاندارد، دو دسته خطر ERL و ERM براي آلودگي رسوبات در نظر گرفته شده است.نتايج: براساس ميانگين غلظت هيدروكربن هاي مورد مطالعه، فلورانتن بنزو b و فنانترن بيشترين آلودگي را به نسبت غلظت در بين كليه هيدروكربن هاي مورد مطالعه داشتند. غلظت فلورانتن بنزو k، فلورن، پايرن و پايرن ايندن (1,2,3,c,d) نيز بيشتر از يك ميكروگرم بر كيلوگرم رسوب بود كه نسبت به ميانگين غلظت ساير هيدروكربن ها بالا بود. ساير هيدروكربن ها ميانگين غلظت كمتر از 0.80 ميكروگرم بر كيلوگرم داشتند. حداقل غلظت كل هيدروكربنهاي چند حلقه اي بين 2.15-0.01 ميكروگرم بر كيلوگرم و حداكثر غلظت آن ها بين 8.97-0.05 ميكروگرم بر كيلوگرم رسوب متغير بود. نتايج چولگي (0.75 SKW 3/0) نشان داد كه تغييرات مكاني زيادي براي همه ي آلاينده ها وجود داشت ليكن آنتراسن با چولگي 3.0 داراي بيشترين تغييرات مكاني، با بيشترين غلظت در جنوب رودخانه كارون و فلورانتن بنزو b نيز داراي چولگي 0.75- و بيشترين غلظت آلاينده در شمال رودخانه كارون بود. به جز چهار هيدروكربن فلورانتن بنزو b و k، پايرن ايندن (1,2,3,c,d) و پرلن بنزو (g,h,i)، غلظت اكثر آلاينده ها در رودخانه كارون كمتر از حد استاندارد كيفيت رسوب آمريكا ( ERM و ERL) بود.   بحث: بررسي منشاء آلاينده ها نشان داد كه در شمال رودخانه كارون آلودگي بيشتر منشاء سوختي داشت ولي در مركز و جنوب اين رودخانه هر دو منشاء سوختي و نفتي مشاهده شد. اين نتايج نشان داد كه آلودگي هاي هوايي اثر بيشتري بر افزايش غلظت هيدروكربن ها در رسوبات اين رودخانه داشته است. همچنين سوخت قايق هاي موتوري و شناورهاي موجود در بازه ي اهواز تا آبادان نيز ميتواند عامل مهمي در افزايش آلودگي هيدروكربني با منشاء سوختي باشد. بنابراين گرچه آلودگي هيدروكربني در اين رودخانه مشاهده شد، ولي از نظر غلظت در حد بحراني نبود.