تنوع زيستي، بومزادي و وضعيت حفاظتي گونه‌هاي گياهي منطقه حفاظت شده پلنگ‌دره استان قم

مقدمه: گياهان نقش كليدي در تعادل اكوسيستم داشته و بنابراين براي پايداري محيط زيست حياتي هستند. شناخت عناصر گياهي موجود در يك منطقه به عنوان اصل زيربنايي براي ساير تحقيقات محسوب شده است و مي ‌تواند نقطه شروعي براي مطالعات تكميلي آينده باشد. تنوع زيستي يكي از جنبه‌هاي مهم حيات، به ويژه با توجه به اقليم و كاربري زمين مي‌ باشد. تخريب محيط‌ زيست و منابع طبيعي موجب انقراض گونه ‌هاي گياهي و جانوري و درنتيجه كاهش تنوع زيستي در جهان شده است. نظر به اين‌كه امروزه انسان ‌ها با مشكلات متعدد محيط‌زيستي و تهديد تنوع زيستي مواجه هستند، بهترين راه براي نجات تنوع زيستي و درك ارزش ‌هاي آن، ارزيابي و پايش مستمر زيستگاه‌هاست. پژوهش حاضر با هدف بررسي و تحليل تنوع زيستي گياهي منطقه حفاظت شده پلنگ دره در استان قم و همچنين تعيين وضعيت بومزادي و حفاظتي گونه ‌هاي گياهي منطقه انجام شده است. اطلاعات و نتايج بدست آمده از اين تحقيق مي ‌تواند در تبيين جايگاه مناطق حفاظت شده در حفظ و نگهداري ذخاير ژنتيكي، سلامت محيط زيست و تدوين برنامه‌ هاي مديريتي- حفاظتي مناسب، مورد استفاده قرار گيرد. مواد و روش‌ ها: منطقه حفاظت شده پلنگ دره استان قم در جنوب غربي و50 كيلومتري شهرستان قم واقع شده است. به‌منظور آشنايي با فلور منطقه طي بازديدهاي دوره اي، جمع‌ آوري نمونه‌ هاي گياهي در فصول رويشي دو سال متوالي انجام گرديد. پس از جمع ‌آوري نمونه‌ ها، ضمن يادداشت كردن مختصات محل، ارتفاع محل جمع‌ آوري و ويژگي‌ هاي گياه، نمونه‌ ها پرس و خشك شدند و سپس بر اساس روش‌ هاي رايج و با استفاده از منابع معتبرگياه‌ شناسي شناسايي شدند. ضمن تعيين وضعيت بومزادي و حفاظتي گونه‌ هاي گياهي، شكل زيستي گياهان براساس روش رانكيه و پراكنش جغرافيايي گونه ‌هاي گياهي منطقه با استفاده از تقسيم ‌بندي زهري و لئونارد تعيين شد. به‌منظور ارزيابي تنوع زيستي پوشش گياهي در امتداد يك شيب ارتفاعي، ارتفاع از سطح دريا در منطقه مورد مطالعه، به سه طبقه (1600-1900،1300-2200،1600-1900 متر) تقسيم شد. نمونه ‌برداري به‌صورت سيستماتيك- تصادفي از طبقات مختلف ارتفاعي منطقه مورد مطالعه انجام و شاخص‌ هاي تنوع زيستي محاسبه گرديد.نتايج: نتايج نشان‌ دهنده وجود 171 گونه گياهي متعلق به 126 سرده و 46 تيره در منطقه مورد مطالعه مي‌ باشد. بزرگترين تيره گياهي منطقه تيره كاسني (Asteraceae) است. از نظر شكل زيستي، 45 درصد گونه ها به همي كريپتوفيت‌ ها و 22 درصد به تروفيت ‌ها تعلق دارند. بررسي كورولوژي گونه‌ ها نشان مي ‌دهد كه بيش از 65 درصد فلور منطقه به ناحيه رويشي ايران - توراني و 12 درصد به ناحيه رويشي ايران - توراني و مديترانه ‌اي تعلق دارند. 15درصد از گونه ‌هاي شناسايي شده بومزاد ايران بوده و برخي از گياهان در فهرست گونه ‌هاي آسيب ‌پذير و يا در معرض خطر انقراض قرار دارند. ارزيابي شاخص‌ هاي تنوع زيستي در طبقات مختلف ارتفاعي نشان مي ‌دهد كه شاخص‌ هاي تنوع گونه‌ اي و غناي گونه‌ اي در طبقه ارتفاعي حدواسط به بيشترين حد خود رسيده و با افزايش ارتفاع از تنوع گونه‌ اي كاسته مي ‌شود.بحث: شناخت عناصر گياهي يك منطقه يك اقدام ضروري و قدم اول در حل مسائل اكولوژيكي مانند حفاظت زيستي و مديريت منابع طبيعي و ارزيابي شرايط محيط‌زيستي است. حضور فراوان برخي عناصر گياهيِ شاخصِ تخريب و همچنين فراواني تروفيت ‍‌ها در منطقه مورد مطالعه، نشان ‌دهنده اقليم خشك و كمبود نزولات جوي و همچنين تخريب ‌هاي صورت گرفته در منطقه به‌علت چرا و فعاليت ‌هاي انساني غيرمجاز مي‌ باشد. از آن‌جائي‌كه منطقه مورد مطالعه يك منطقه حفاظت شده بوده و از پوشش گياهي متنوع و بومزادي مناسبي بهره مي ‌برد، و برخي از گياهان بومزاد منطقه مستعد آسيب ‌پذيري و يا در معرض خطر قرار دارند، مديريت دقيق تر حفاظتي بايد در دستوركار قرار گيرد.