آلودگي خاك و گياه به كادميوم در پارك ملي و پناهگاه حيات‌وحش موته (اصفهان، ايران)

مقدمه: مناطق حفاظت شده ابزارهايي حياتي در مديريت و حفاظت از محيط زيست خشكي و دريايي هستند. با اين حال، تضاد بين اولويت ‌هاي حفاظتي و برداشت منابع از مناطق حفاظت شده روز به روز در سراسر جهان حال افزايش است. پارك ملي و پناهگاه حيات‌وحش موته به واسطه تنوع زيستي بالا از ارزش حفـاظتي برخـوردار است، ولي در سال ‌هاي اخير به دليل جاذبه ‌هاي غني معدني به شدت مورد بهره‌ برداري قرار گرفته است. از اين رو، مطالعه حاضر به بررسي غلظت كادميوم خاك و گياه درمنه دشتي، عامل انتقال و عوامل مؤثر در بروز آن پرداخته است.مواد و روش‌ها: 45 نمونه خاك از عمق 0 تا 30 سانتي متر و برگ گياه درمنه دشتي (Artemisia sieberi) در 15 نقطه در منطقه دشتي پارك ملي و پناهگاه حيات‌وحش موته (با وسعت 423 كيلومترمربع) برداشت و غلظت كادميوم نمونه‌ ها توسط دستگاه جذب اتمي مدل محاسبه شد. جذب كادميوم توسط گياه با استفاده از عامل انتقال محاسبه و تفسير شد. با استفاده از روش معكوس فاصله وزني در نرم افزار GIS، نواحي آلوده به كادميوم در بخش خاك و گياه تعيين و وسعت و موقعيت مكاني نواحي با غلظت كادميوم بيش از mg/kg 5 در خاك و بيش از mg/kg 0.2 در برگ گياه بر اساس استاندارد سازمان بهداشت جهاني و  آژانس حفاظت محيط زيست ايالات متحده آمريكا شناسايي شد. درنهايت از مدل هاي رگرسيون خطي، لگاريتمي، تواني، نمايي و چندجمله اي براي بررسي اثر حمل و نقل جاده اي در آلودگي به كادميوم استفاده شد.نتايج: متوسط غلظت كادميوم در گياه و خاك (mg/kg) به ترتيب برابر با  0.11 ± 0.39 و  0.15 ± 2.97 بدست آمد. بيشترين غلظت خاك اين عنصر در ميانه ‌هاي منطقه برابر با mg/kg 0.69 ± 15.00 بدست آمد كه با حركت به سمت قسمت ‌هاي جنوبي منطقه، به تدريج از غلظت آن كاسته شد. بيشترين غلظت اين عنصر در برگ هاي گياه درمـنه در بخـش هاي شمـالـي ناحيـه بـرابـر با mg/kg 0.09 ± 0.62 بود و كمترين مقدار نيز در بخش مياني (mg/kg 0.32 ± 0.05) ثبت گرديد. عامل انتقال بين دو مقدار 0.005 تا 0.544 با متوسط 4.93 قرار داشت. بر اساس حد استاندارد mg/kg 5 كادميوم در خاك، وسعتي برابر با 20.80 درصد از منطقه به عنوان ناحيه آلوده به اين عنصر شناخته شد، حال آن‌كه با در نظر گرفتن مقدار مجاز mg/kg 0.2 در گياه، بخش هاي بسيار زيادي از پوشش گياهي منطقه (بيش از 95 درصد) آلوده به كادميوم شناسايي شد. بهترين مدل رگرسيوني در حالت مدل نمايي با مقدار ضريب تشخيص 0.301 نشان داد كه حمل و نقل جاده اي به عنوان يكي از مهم‌ترين عوامل انساني موجب افزايش آلودگي خاك و گياه درمنه دشتي موته به كادميوم شده است.بحث: اكتشاف طلا و احداث معادن متعدد در منطقه موته و همچنين احداث كنارگذرهاي شمال استان اصفهان باعث شد تا تهديدات زيادي متوجه اكوسيستم و گونه ‌هاي اين ناحيه شود. بر اساس نتايج بدست آمده، خاك ‌هاي منطقه دشتي موته به عنصر كادميوم آلوده شده است. غلظت بالاي اين عنصر در خاك ‌هاي اطراف جاده‌ ها و كاهش غلظت آن ها با افزايش فاصله از جاده معياري از اثر حمل و نقل جاده اي بر افزايش آلودگي خاك است. بر اين اساس، جلوگيري از احداث راه‌ هاي مواصلاتي در مناطقي با اكوسيستم ‌هاي ارزشمند، افزايش كيفيت سوخت و خودروها و همچنين كاهش بار ترافيكي از جمله مهم‌ترين راهكارها براي حفظ محيط زيست و كاهش آلودگي به عناصر سمي بالقوه است.