بررسي عوامل تاب‌آوري فضايي در مسجد جامع اصفهان

اصطلاح تاب‌آوري در عرصۀ معماري و شهرسازي مفهومي تازه است كه اخيراً موردتوجه كارشناسان و نظريه‌پردازان اين حوزه قرار گرفت. اين واژه در طول زمان گسترش يافت و به وجوه ديگر مرتبط با جوامع شهري همچون اجتماعي و اقتصادي و... نيز توجه شد. يكي از ابعاد مهم تاب‌آوري بُعد فضايي است كه به‌معناي پايداري و حيات بنا طي تغيير و تحولات مختلف تاريخي با حفظ هويتشان است. مسجدجامع يكي از انواع فضاهاي شهري است كه با وجود تحولات و آسيب‌هاي مختلف محيطي، در تاريخ به‌نحو مطلوبي به حياتش ادامه داده‌ است. بنابراين، اين سؤال مطرح مي‌شود كه چه عواملي سبب تاب‌آوري مساجد تاريخي، به‌طور خاص مسجدجامع اصفهان، طي دوره‌هاي گذشته شده‌اند؟ لذا در اين پژوهش به بررسي مسجدجامع شهر اصفهان و عوامل تأثيرگذار در تاب‌آوري اين فضاي تاريخي پرداخته شد. روش پژوهش توصيفي‌تحليلي و رويكرد تحليل محتواست. ابتدا با شيوۀ استدلال قياسي و مراجعه به منابع معتبر، دو عامل اجتماعي و كالبدي تاب‌آور از لابه‌لاي مفاهيم نظري اين حوزه استخراج شدند و به‌عنوان شاخص‌هاي مدل مفهومي تاب‌آوري فضايي ارائه گرديدند و سپس با بررسي نمونۀ موردي تحقيق، سنجش و ارزيابي قرار گرفتند. نتيجۀ اجمالي اين تحقيق حاكي از اين است كه هندسۀ بنا، انعطا‌ف‌پذيري، آسايش محيطي، خوانايي، نظام دسترسي و حركت سبب ارتقاي تاب‌آوري كالبدي اين مسجد و عواملي همچون تنوع، هويت اجتماعي، ايمني و امنيت، آگاهي، مشاركت اجتماعي، عدالت اجتماعي، آسايش روان‌شناختي و توجه به عوامل زيبايي‌شناختي باعث تاب‌آوري اجتماعي بنا شده‌اند كه سرانجام به تاب‌آوري فضايي مسجدجامع اصفهان انجاميده‌اند.