مقايسه پارامتر هاي پوشش گياهي، عناصر خاك و ذخيره كربن آلي گياه و خاك در مراتع كوهستاني تحت مديريت قرق و چرا (مطالعه موردي: اسدآباد، همدان)

سابقه و هدف: گرچه به‌نظر مي رسد فرآيند چراي دام موجب تسريع چرخه كربن در اكوسيستم هاي مرتعي شود، اما تاثير آن بستگي به عوامل مديريتي و محيطي دارد و غيرقابل پيش بيني است. دلايل اصلي اين عدم قطعيت، عبارتند از: (1) مشكل بودن رديابي تغييرات كوچك در ذخاير كربن مراتع،  به‌علت حجم بالاي اين ذخاير (2) فقدان اطلاعات پايه قبل از اعمال هرگونه سيستم چرايي و (3) فقدان مراتع داراي مديريت بلندمدت چرايي. با توجه به موارد فوق هدف اين مطالعه، بررسي روابط و چگونگي اثرگذاري پارامترهاي گياهي و خاك بر ذخيره كربن آلي در مراتع قرق 10 ساله در مراتع كوهستاني اسدآباد، همدان است. مواد و روش ها: پس از شناسايي مقدماتي منطقه مورد مطالعه، دو سايت مطالعاتي تحت چرا و قرق  (10 ساله) تعيين  شدند. به‌منظور به حداقل رساندن اثر گراديان عوامل اكولوژيكي و بيولوژيكي، سايت هاي مطالعاتي به نحوي انتخاب شدند كه اين عوامل همگن باشند و پارامترهايي مانند ارتفاع، جهت شيب، شيب و تيپ گياهي مشابهي داشته باشند. پس از مشخص كردن سايت هاي معرف در هر دو منطقه مديريتي، نمونه‌برداري از پوشش گياهي و خاك سطحي در طول دو ترانسكت (عمود برهم) 100 متري به فواصل 20 متر (مجموعا 10 پلات در هر منطقه) و به روش تصادفي سيستماتيك انجام شد. پارامترهاي درصد پوشش گياهي، شاخص‌هاي تنوع (سيمپسون)، يكنواختي (شانون وينر) و غنا (مارگالف) (با استفاده از نرم افزار Past 4.03) محاسبه شدند و ميزان عناصر كربن آلي، فسفر، پتاسيم و نيتروژن خاك اندازه گيري شدند. آناليز آماري نتايج با استفاده از نرم افزار SAS V.4.1 و پراكنش متغييرها با توجه به طول گراديان (1SD) از روش تجزيه مولفه هاي اصلي PCA با استفاده از نرم افزار Canoco 5 بررسي شد. نتايج: نتايج حاصل از مطالعه حاضر نشان داد كه درصد پوشش گياهي، غنا و تنوع گونه اي در منطقه قرق بيشتر است. درصد پوشش گياهي و تعداد گونه ها در منطقه تحت چرا و قرق به‌ترتيب برابر 35.1، 67.6 درصد و 127، 139 است. بيشترين ميزان كربن ذخيره در پوشش گياهي و خاك، با اختلاف معني‌داري، در منطقه قرق مشاهده شد. ذخيره كربن آلي در واحدهاي مديريتي قرق و چرا در خاك سطحي به‌ترتيب 83.13 و 74.35 و در پوشش گياهي به‌ترتيب 0.00273  0.00219 تن بر هكتار برآورد شد (0.05 p). نتايج بيانگر روند افزايشي معني دار شاخص تنوع گياهي (سيمپسون) در منطقه قرق 13.83 نسبت به منطقه تحت چرا  12.63 بود. افزايش شاخص غناي مارگالف در منطقه قرق معني دار بوده است. همچنين اندازه گيري عناصر فسفر، پتاسيم و نيتروژن خاك بيانگر افزايش 51، 25.7 و 15 درصدي اين عناصر در شرايط قرق است (0.05 P). براساس نتايج آناليز همبستگي، ارتباط خطي معني داري بين كربن آلي با عناصر فسفر (0.55 = r) و نيتروژن (0.80=r) وجود داشت (0.05 P). هرچند همبستگي معني داري بين شاخص‌هاي تنوع گياهي با ذخيره كربن آلي پوشش گياهي مشاهده نگرديد. نتيجه‌گيري: بررسي نتايج حاصل از اين مطالعه بيانگر اثرگذاري قرق بلندمدت 10 ساله بر پارامترهاي خاك و پوشش گياهي در مراتع كوهستاني است (0.05 P).علاوه بر ذخيره كربن آلي گياه و خاك سطحي، ساير عناصر خاك مورد ارزيابي فسفر، پتاسيم و نيتروژن، درصد پوشش گياهي و شاخص هاي تنوع و غنا در شرايط قرق افزايش داشته است. افزايش معني دار شاخص تنوع گياهي سيمپسون بيانگر مناسب بودن اين شاخص در ارزيابي تغييرات تنوع گياهي در مراتع كوهستاني است. برغم تغييرات افزايشي تنوع گياهي و غنا در منطقه قرق، شاخص يكنواختي تغييرات معني داري نشان نداد. به‌نظر مي رسد به‌دليل عدم مشاهده ارتباط خطي معني دار بين شاخص هاي تنوع و ذخيره كربن آلي، عوامل ديگري بجز تنوع گياهي بر افزايش ذخيره كربن اكوسيستم هاي كوهستاني تاثير مستقيم دارند.