بررسي شاخص‌هاي اكولوژيكي و مديريتي موثر بر توليد عسل در مراتع (مطالعه موردي مراتع شهرستان تفت از استان يزد)

سابقه و هدف: امروزه افزايش نيازهاي جامعه همراه با افزايش سطح آگاهي‌هاي محققان و بهره‌برداران، باعث شده استفاده و بهره‌برداري چندمنظوره از مراتع و بهره‌گيري از ديگر پتانسيل‌هاي مرتع اهميت بيشتري در مقايسه با بهره‌برداري تك منظوره نظير چرا دام داشته باشد، شناخت استعدادها و عوامل موثر و تعيين‌كننده توان اكولوژيك اكوسيستم‌هاي مرتعي از اصول مديريت و برنامه‌ريزي صحيح جهت حفاظت و بهره‌برداري صحيح از مراتع است. همچنين تهيه و اجراي طرح‌هاي كاربردي و عملي به منظور دستيابي به اهداف اقتصادي، حمايتي و حفاظتي، نيازمند شناخت دقيق اين عوامل و استعداد جهت تنظيم برنامه‌هاي مديريت موثر در مراتع است. يكي از استعدادهاي بالقوه اكوسيستم‌هاي مرتعي، تعيين توان و پتانسيل اين منابع جهت زنبورداري است، كشور ايران به‌دليل داشتن اقليم چهار فصل، مطلوب‌ترين شرايط نگهداري و پرورش زنبورعسل را دارا مي باشد، لذا به دليل مشخص نبودن وضعيت كمي و كيفي گونه‌هاي گياهي از نظر ارزش و اهميت آنها در زنبور و توليد عسل و عدم شناخت عوامل موثر در زنبورداري در كميت و كيفيت عسل توليدي در منطقه مورد مطالعه از مسائلي است كه مي تواند باعث عدم بهره‌برداري مناسب مراتع و توسعه اين نوع بهره‌برداري‌هاي سازگار با طبيعت باشد و اين مسائل ضرورت تحقيق را ايجاب مي‌نمايد. لذا اين پژوهش با هدف بررسي و شناسايي نقش شاخص‌هاي طبيعي و مديريتي موثر بر توليد عسل در مراتع منطقه تفت يزد انجام شد. مواد و روش‌ها: در اين پژوهش شاخص‌هاي طبيعي موثر بر توليد عسل با 13 گويه و شاخص‌هاي مديريتي موثر بر توليد عسل با 16 گويه به‌عنوان متغيرهاي مستقل از نوع ترتيبي با طيف ليكرت پنج گزينه‌اي و شاخص توليد عسل به‌عنوان متغير وابسته از نوع فاصله‌اي كه به رتبه‌اي تبديل شد، انتخاب گرديد گويه‌هاي هر شاخص با توجه به شرايط منطقه و زنبورداري طراحي شد. جامعه آماري در مراتع شهرستان تفت از استان يزد 81 نفر زنبوردار بوده و حجم نمونه با استفاده از فرمول كوكران 67 نمونه برآورد گرديد. نمونه‌گيري به‌صورت تصادفي طبقه‌بندي شده انجام و روايي پرسشنامه توسط اساتيد و كارشناسان مجرب و پايايي پرسشنامه‌ها با استفاده از آماره آلفاي كرونباخ سنجيده شد. نتايج: نتايج حاصل از آزمون رتبه‌اي مقايسه ميانگين نشان داد از بين شاخص‌هاي طبيعي موثر بر عسل توليدي گويه‌ درصد گونه‌هاي شهدزا و گرده‌زا با ميانگين (3.14) و گويه طول دوره گلدهي با ميانگين (3.01)، و از بين گويه‌هاي شاخص مديريتي گويه نوع تغذيه مصرفي زنبور عسل با ميانگين (3.05) و وجود منابع آبي با ميانگين (2.97) به‌ترتيب همگي اولويت اول و دوم را به خود اختصاص دادند، همچنين نتايج ضريب همبستگي اسپيرمن و كندال تائو b نشان داد شاخص ‌هاي طبيعي با شاخص‌هاي مديريتي همبستگي مثبت و معني داري در سطح اطمينان 99 درصد داشته و گويه‌هاي درصد گونه‌هاي شهدزا و گرده‌زا، طول دوره گلدهي، ميزان بارندگي، ميزان ابري بودن، وضعيت مرتع و جهت شيب با شاخص توليد عسل رابطه مثبت و مستقيم و گويه‌هاي تعداد دفعات كوچ، چراي توام دام سبك با زنبور عسل و نوع مالكيت با شاخص توليد عسل رابطه منفي و معكوس دارند. نتيجه‌گيري: نقش و اهميت عوامل طبيعي در مقايسه با عوامل مديريتي در رابطه با ميزان توليد عسل در منطقه مشخص شد. بر اساس نتايج نقش عوامل طبيعي بيش از عوامل مديريتي بوده و لازم است زنبورداران ضمن شناخت دقيق عوامل موثر طبيعي نظير درصد پوشش گياهي و وضعيت و دوره گلدهي و شهد و گرده‌دهي مناسب گونه‌ها به‌ويژه گونه‌هاي جذاب براي زنبور عسل زمان‌هاي بارش و رطوبت در رويشگاه‌ها و وجود منابع آبي سالم و بهداشتي و نوع تغذيه مناسب، زمان كوچ مناسب كلني‌ها را مديريت و با شركت در دوره‌هاي آموزشي و ترويجي تقويم زنبورداري رويشگاه‌هاي مورد بهره‌برداري را تهيه و در جهت افزايش كمي و كيفي عسل توليدي برنامه‌ريزي نمايند. با توجه به نتايج به‌دست آمده با شناخت دقيق‌تر عوامل و شاخص‌هاي اكولوژيك در منطقه و بهره‌گيري آنها در بازه زماني مناسب در چارچوب برنامه مديريتي مناسب مي‌توان نزديك به 17 درصد افزايش عملكرد توليد عسل در منطقه را انتظار داشت.