ارزيابي چندين مدل برنامه‌ريزي بيان ژني و سري‌هاي زماني براي تنظيم سناريوهاي تعديل سطح آب زيرزميني دشت شبستر (حاشيه درياچه اروميه)

منابع آب زيرزميني يكي از مهمترين منايع آب در توليد محصولات كشاورزي در كشور است. برداشت بي رويه و بهره برداري مداوم از اين منبع، كاهش قابل توجه سطح آب زيرزميني در دشت هاي مختلف را موجب گرديده است. با توجه به شرايط و وضعيت موجود درياچه اروميه، بهره‌برداري بهينه و پايدار از منابع آب زيرزميني در حاشيه اين درياچه، از رويكرد مديريت منابع آب، ضروري و مهم است. اولين گام براي آغاز استفاده پايدار، مدل‏بندي كمي وضعيت موجود مصرف و گام بعدي آينده‌نگاري بهره‌برداري از اين منبع آب است. با توجه به قابليت و توانمندي روش‌هاي مدل‏بندي و پيش‌بيني رفتار پديده‌هاي مهندسي آب، اين پژوهش با هدف تحليل نوسانات سطح آب زيرزميني و آينده‏پژوهي آن در حاشيه درياچه اروميه با 20 مدل برنامه‌ريزي بيان ژني و سري‌هاي زماني انجام گرديد. براي مدل‏بندي و آزمون از داده‌هاي 35 سال استفاده گرديد و آينده‏پژوهي براي 10 سال از 1400 تا 1410 صورت گرفت. پس از ارزيابي كارآيي مدل‌ها با آماره‌هاي معتبر، برنامه‌ريزي بيان‌ژني با سه زيردرخت (ژن) به عنوان مناسب‏ترين مدل تشخيص داده شد. آماره‌هاي سنجش مدل بهينه به صورت RMSE برابر 26/،0MSE برابر 0.07، RAE برابر 0.58، RSE برابر 0.28، RRSE برابر 0.52 و ضريب همبستگي برابر 0.87 و ضريب تعيين برابر 0.76 بود. نتايج نشان داد سطح آب زيرزميني از سال 1365 تاكنون حدود 11.2 متر كاهش داشته است. براي كاهش اثرات روند نزولي سطح آب و مديريت بهينه مصرف آب زيرزميني، سناريوهاي مختلف تعديل و صرفه‏جويي با شروع از سال 1400 در نظر گرفته شد. افت تجمعي سطح آب در انتهاي سال هدف (1410) نسبت به سال 1365 در صورت تداوم روند كنوني مصرف، 12.6 متر (معادل 241 ميليون مترمكعب) و در صورت اجرايي نمودن برنامه صرفه‏جويي 10 درصد، افت تجمعي برابر 11.4 متر، 15 درصد 10.7 متر و سناريوي 20 درصد برابر 10.1 متر خواهد بود. اصلاح الگوي كشت در دشت با رويكرد استفاده از گياهان با نياز آبي نسبتا كم، تسطيح اراضي زراعي و استفاده از برنامه‏ريزي مناسب كم آبياري از راهكارهايي است كه مي‌تواند افت سطح ايستابي در دشت را تعديل نمايد.