نقش خاتون‌هاي واقف در تداوم گفتمان رسمي سلجوقيان

وقف، به عنوان سنّتي پسنديده همواره مورد اقبال دولت‌هاي اسلامي بوده است؛ اما كمتر به كاركردهاي فرهنگي آن توجه شده است. دولتمردان سلجوقي (429ـ589ق) و وابستگان آنها، اعم از زن ومرد، با نگاه انديشه‌محور به وقف، به سياست‌هاي فرهنگي مورد نظر خود جامه عمل پوشاندند. با توجه به نفوذ خاتون‌هاي سلجوقي در طبقه زمامداران، اين سؤال مطرح مي‌گردد كه اين بانوان، با تكيه بر كدام سرمايه‌ها در صحن جامعه نيز فعالانه حضور يافتند؟ اين مقاله با رويكردي تاريخي ـ اجتماعي بر اساس متون تاريخي و با روش وصفي ـ تحليلي و با الهام از نظريه پي‌ير بورديو (2002م) در باره قابليت مشروعيت‌زايي سرمايه‌هاي نمادين، به خوانشي نو در مورد فعاليت‌هاي فرهنگي خاتون‌ها در نواحي مهمّ قلمرو سلجوقيان، يعني بخش‌هاي مركزي و غربي ايران مي‌پردازد. بر اساس يافته‌هاي اين پژوهش، اگرچه جايگاه سياسي اين زنان در كنار عناصر ديگري چون: ناحيه‌گرايي، اقطاع و سنن سلجوقي، يكي از موانع تمركزگرايي نهاد قدرت بوده است، اما بانواني مانند ارسلان خاتون، با وقف اماكن عام‌المنفغه (مدرسه، مسجد و بازار)، نقش حياتي در تداوم سلطه سلجوقي در طول سه قرن داشته‌اند و در واقع، اين خاتون‌ها با برخورداري از سرمايه‌هاي نمادين، در گسترش گفتمان رسمي توفيق يافته‌اند.