تصحيح و شرح بيتي از ديوان حافظ بر اساس مستندات متني و شگردهاي بلاغي حيلت، حالت يا طاقت؟

در اين بيت از حافظ:كوه  اندوه  فراقت  به  چه  حالت  بكشد    حافظ خسته كه از ناله تنش چون نالي‌ ست ضبط‌ هاي «حالت/ حيلت/ طاقت»، محل بحث ميان مصححان ديوان اوست. انتخاب هريك از اين سه وجه، ازنظر قاموسي بي‌اشكال است؛ اما بي‌ترديد از اين ميان، تنها يكي حافظانه‌تر است. «حيلت» افزون بر معناي شناخته‌اش كه مرادف با «چاره و تدبير» است، در جنب كلمه‌ي «خسته» (= بيمار) ايهامي به‌معناي متداول آن در گذشته، يعني طب نيز دارد. همچنين مجاورت كلمات «كوه» و «كشيدن» (= جرّ) و ايهام آن به «علم‌الحيل و علم جرّ أثقال» ترجيح اين ضبط را بر دو ضبط ديگر تقويت مي‌كند. بااين‌همه دو ضبط ديگر، يعني «به چه طاقت» و «به چه حالت» نيز به‌كلي بي‌وجه نيستند و مستندات متني كه حافظ از آن‌ها متأثر بوده، مي‌تواند دليلي براي مقبوليت نسبي ضبط «طاقت» باشد. ضبط «به چه حالت» نيز ازمنظر جناس و ايهام كتابتي نكته‌اي دارد كه كمتر موردتوجه شارحان حافظ و بلاغيون بوده است. اين نوع از ايهام و جناس مبتني بر آيين كتابت نسخ و ايهامات حاصل از شيوه‌ي كتابت بوده است كه نويسندگان و گويندگان گذشته، دست‌كم در دوره‌اي خاص، بدان توجه كامل داشته‌اند. اين مقاله در پي آن است كه ضمن بررسي دلايل مقبوليت نسبي دو ضبط اخير، رجحان ضبط «حيلت» را با دلايل متني و بلاغي به‌عنوان ضبط مختار حافظ بررسي كند.