نوسان جمعيت زمستان‌گذران خانواده مرغابيان (Anatidae) در تالاب‌هاي حوضه بختگان، ايران

سابقه و هدف: خانواده مرغابيان (Anatidae) به دليل رفتار مهاجرتي، پراكنش وسيع و تراكم جمعيت زياد به عنوان شاخص زيستي تالاب ها به شمار مي روند. تالاب‌هاي حوضه بختگان شامل سه تالاب بختگان، طشك و كمجان در استان فارس از زيستگاه‌هاي مهم گونه هاي مرغابيان در فلات مركزي ايران است. هدف از اين تحقيق ارزيابي روند نوسان‌هاي جمعيت زمستان گذران خانواده مرغابيان در تالاب‌هاي حوضه بختگان در بازه بلند مدت ۵۲-ساله از سال 1967 تا 201۸ ميلادي (۱۳۹۷-۱۳۴۶ شمسي) است.مواد و روش‌ها: جمعيت و تنوع مرغابيان از داده هاي 52-ساله سرشماري سازمان حفاظت محيط زيست به دست آمد. براي بررسي وضعيت كنوني زيستگاه، روايي داده ها و پايش جمعيت هاي مرغابيان از نتايج مطالعات ميداني در سال ۲۰۱۹ (1398-1397) استفاده شد. از 21 گونه مرغابيان در تالاب هاي بختگان، نه گونه با جمعيت بيش از 50 فرد در سال و در حداقل 20 سال مشاهده، به همراه گونه آسيب‌پذير اردك سرحناييAythya ferina  به تفضيل بررسي شدند. روند سالانه جمعيت كل مرغابيان، تعداد گونه ها در هر سال، سهم مرغابيان از جمعيت و تنوع پرندگان آبزي تالاب هاي بختگان و روند آماري نوسان جمعيتي گونه ها تجزيه و تحليل شدند. روند نوسان‌هاي بلند مدت جمعيت گونه هاي مرغابيان با استفاده از بسته آماري RTRIM و كاربرد شاخص هاي چندگونه اي MSI محاسبه شد.نتايج و بحث: در مجموع 21 گونه از مرغابيان از جمله گونه در خطر انقراض (EN) اردك سرسفيد Oxyura leucocephala ، گونه هاي آسيب‌پذير (VU) اردك مرمريMarmaronetta angustirostris  و اردك سرحنايي ‌ و گونه نزديك تهديد (NT) اردك بلوطيAythya nyroca  در تالاب‌هاي حوضه بختگان شناسايي شدند. ميانگين جمعيت مرغابيان در دوره 31-ساله (۲۰۰۸-۱۹۸۸) بيش از 169000 فرد بود ولي در ده سال پاياني (۲۰۱۸-۲۰۰۹) به ۶۶۲۳ فرد كاهش يافته است. بيشترين تعداد جمعيت كل مرغابيان در سال ۱۹۹۵ با ۶۳۲۵۱۰ فرد و كمترين تعداد هم با ۱۱۳۵ فرد در سال ۲۰۱۶ بوده است. بيشترين و كمترين تعداد گونه نيز در سال هاي ۲۰۰۰  و ۲۰۱۰ به ترتيب با ۱۳ و سه گونه بود. روند آماري نوسان جمعيت نشان داد كه غاز خاكستري Anser anser در بلند مدت داراي كاهش شديد با شيب 21- درصد، تنجه Tadorna tadorna  داراي كاهش شديد (8.4- درصد)، آنقوت Tadorna ferruginea  با جمعيت پايدار و شيب صفر درصد، اردك سرسبزAnas platyrhynchos  و خوتكاي اوراسيايي Anas crecca داراي كاهش شديد به ترتيب با شيب 12.1- درصد  و 6.5- درصد بوده است. نتايج بيان گر  سهم بالاي تالاب‌هاي بختگان براي گونه‌هاي مرغابيان طي دهه هاي ۱۹۹۰ تا اوايل دهه ۲۰۰۰ در تالاب هاي استان فارس بود ولي در ۱۵ سال گذشته، جايگاه خود را از دست داده است. اين تالاب ها در گذشته زيستگاه جوجه آور تابستانه براي اردك مرمري بودند ولي در سال هاي اخير، گزارشي از جوجه آوري آن دريافت نشده است. كاهش تراز آبي، خشك شدن پهنه هاي آبگير و دگرگوني متغيرهاي زيستگاهي از مهم ترين عوامل كاهش جمعيت و تنوع مرغابيان بوده است.نتيجه گيري: خانواده مرغابيان بيش از ۳۰ درصد تنوع گونه ها و بيش از ۵۳ درصد جمعيت كل پرندگان آبزي تالاب هاي بختگان را دارا هستند. در حال حاضر تنها در بخش كوچكي از تالاب طشك در محدوده چشمه گمبان امكان زمستان گذراني براي مرغابيان وجود دارد. بازسازي، احياء و حفاظت مستمر و اثربخش از زنجيره تالاب‌هاي حوضه بختگان مستلزم اختصاص آب مورد نياز از منابع آبي متنوع براي پايداري زيستي آن است. در صورت افزايش سطح و عمق پهنه هاي آبي، احتمال افزايش جمعيت و تنوع مرغابيان غواص و ماهي خوار مورد انتظار است. به دليل اهميت مشاركت ذينفعان در برنامه هاي حفاظت و احياء تالاب ها لازم است با توجه به شرايط اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي، نسبت به تخصيص حق آبه زيستي و حفاظت مشاركتي از تالاب اقدام نمود.