مطالعه تطبيقي و متاتئوريكِ نظريه اعتبارگراي روابط بين‌الملل با نظريه اعتباريات فلسفه اسلامي

نظريه اعتباريات در فلسفه اسلامي و اعتبارگرايي در علوم اجتماعي و روابط بين‌الملل، هر دو در صورت‌بندي جديد از نظريات متأخر و تقريباً هم‌عصري به‌شمار مي‌آيند كه با خاستگاه‌ها و سرشت و سرنوشت متفاوت، داراي دلالت‌ها و كارويژه‌هاي متمايزي در عرصه معرفتي و اجتماعي هستند. در اين مطالعه، ضمن تقريري از هر دو نظريه، براي نخستين‌بار دشواري‌هاي معرفت‌شناختي و هستي‌شناختي ناشي از مانعة‌الجمعيِ «واقع‌گرايي و اعتبارگرايي» در روايت‌هاي ارتدوكسي نظريه‌هاي روابط بين‌الملل را به‌عنوان يكي از مهم‌ترين مسائل فلسفي و غيراعتباري و بين‌رشته‌اي، مَدخلي براي تأمل در بازساخت فلسفي نظريه اعتبارگرايي در روابط بين‌الملل قرار داده و در ذيل تفصيل و تقسيم ادراكات و اعتباريات پيشيني و پسينيِ نظريه اعتباريات، استدلال مي‌شود كه در يك نگاه تعاملي، امكان همخواني آن دو به نحوي وجود دارد كه مدلول آن، «نسبي‌گرايي» و «تعين اجتماعي معرفت» و يا «انكار هرگونه تقرّر و تعيني در جهان خارج» نباشد. مآلاً با فاصله‌گيري از هر دو موضعِ «واقع‌گرايي خام» و «اعتبارگرايي محض»، معناي حاصل‌شده را در نظريه ادراكات اعتباري، موردتوجه قرار مي‌دهد كه در عين «نفي مابازاي خارجي اعتباريات»، ضد واقع‌گرا («سازه» انگار) نشده و شناخت‌گرايي هم‌معناي واقعي خود را از دست ندهد. نتايج حاصل از اين مطالعه از آن حيث داراي اهميت ارزيابي مي‌شود كه به‌موازات تضعيف رئاليسم فلسفي و سياسي طي دهه‌هاي اخير و نيز آشفتگي معرفت‌شناختي ناشي از «دو قطب ديدگاه‌هاي معرفت‌شناختي قياس‌ناپذير در رشته روابط بين‌الملل يعني اكثريت پوزيتيويستي از يك سو و اقليت چشمگيري از پساپوزيتيويست‌ها از سوي ديگر»، نظريه‌پردازان متأخرِ روابط بين‌الملل را به نظريات اعتباري رهنمون شده كه «نظريه اجتماعي سياست بين‌الملل»، معرِّف رهيافتِ متعارف و اجتماعي آن است و طي آن در تلاش براي تقليل اهميت معرفت‌شناختي اعتبارگرايي، چاره كار توسل به پوزيتيويسم و ترجيح ابعاد هستي‌شناسي اعتبارگرايي معرفي شده است.