مشابهت سنجي نظريه «بخت اخلاقي» و «تأثير عوامل غير ارادي بر استحقاق كيفر» نزد اصوليان

اصطلاح بختِ اخلاقي اشاره به تأثير عواملِ مبتني بر بخت بر قضاوت هاي اخلاقي پيرامون كارهاي انسان دارد؛ ويژگي هاي وراثتي و نهادينه، موقعيت هاي زماني و مكاني و نيز پيامدهاي غير قابل پيش بيني يا پايش، از برجسته ترين عوامل مبتني بر بخت به شمار مي آيند. انديشمندان اخلاق پاسخ هاي مختلفي براي حلّ اين چالش پيشنهاد داده اند كه چگونه مي توان علي رغم وجود عوامل مبتني بر بخت، قضاوت اخلاقي منصفانه اي را انجام داد. در چالشي مشابه، انديشمندان اصول فقه نيز كوشيده اند مسئلۀ استحقاق كيفر اخروي را با توجه به تأثير عوامل غير ارادي بر كردار انسان مورد واكاوي قرار دهند. در اين نوشتار به شناسايي و نقد رويكردهاي اصوليان پيرامون مسئلۀ يادشده پرداخته مي شود. حاصل سخن آنكه اصوليان غالباً مي پذيرند كه امر مبتني بر بخت، غير اختياري و خارج را از كنترل را نمي توان در كيفردهي دخيل دانست؛ اما برداشت آنان از اين مفاهيم متفاوت است. باورها، دسته بندي ها و راه حل هاي ارائه شده از سوي اصوليان در اين مسئله، مشابهت و اشتراكات قابل توجۀ با باورهاي انديشمندان اخلاق در مسئلۀ بخت اخلاقي دارد.