مقايسه تنوع گونه‌‌اي علفي در روشنه‌هاي جنگل مديريت‌نشده و روشنه‌هاي ناشي از بهره‌برداري (بررسي موردي: راشستان‌هاي ليوان-بنفش‌تپه)

مقدمه و هدف: اهميت ايجاد روشنه در پوشش تاجي جنگل هاي طبيعي به عنوان قسمتي از فرآيندهاي توسعه توده، بر بوم شناسان پوشيده نيست. به نسبت اندازه فضاي باز شده، تغييرات متفاوتي در ريزاقليم منطقه ايجاد خواهد شد كه در نهايت حفظ و پويايي ساختار اين توده ها را موجب مي شود. در جنگل شناسي نزديك به طبيعت ضمن شناخت رژيم هاي آشفتگي طبيعي، تلاش مي شود تا از آنها به عنوان الگو در مديريت پايدار جنگل ها استفاده شود. هدف از اعمال مديريت مبتني بر تقليد، حفظ، پايداري و ارتقاي تنوع گونه اي است. تقليد از آشفتگي هاي طبيعي اثرهاي متفاوتي را در جنگل هاي تحت مديريت نشان داده است. در برخي موارد شرايط مناسب تري براي رشد نهال ها و افزايش تنوع گونه اي ايجاد شده است ولي در مواردي هم اعمال مديريت يا بي اثر بوده و يا اثرهاي منفي ايجاد كرده است. بنابراين راهبردهاي مديريت بهينه بايد مبتني بر ارزيابي عميق توده هاي جنگلي باشد كه نتايج پژوهش پيش رو، داده هاي مفيدي را در اين زمينه در اختيار قرار مي دهد. مواد و روش ها: در اين پژوهش، براي تعيين تغييرات احتمالي ناشي از اجراي مديريت، شاخص‌هاي تنوع گونه‌‌‌اي علفي در روشنه‌هاي يك راشستان مديريت‌شده به شيوه تك‌گزيني و يك راشستان شاهد (مديريت نشده) در سري يك طرح جنگلداري ليوان و بنفش تپه در استان گلستان مورد مقايسه قرار گرفت. براي اين منظور تمامي روشنه هاي موجود در هر جنگل پس از شناسايي و اندازه گيري سطح، براساس تعاريف جنگل شناسي به سه گروه كوچك ( lt;200 مترمربع)، متوسط (200 تا 500 مترمربع) و بزرگ ( gt;500 مترمربع) طبقه بندي و از هر گروه سه تكرار به طور تصادفي موردبررسي قرار گرفت. نوع و درصد پوشش تمام گونه‌هاي علفي در پنج قطعه‌نمونه (در مركز قطعه نمونه و در چهار جهت اصلي جغرافيايي هر روشنه) ثبت شدند. برداشت گونه‌هاي علفي كف جنگل با استفاده از مقياس تعديل شده براون- بلانكه انجام شد. براي ارزيابي غناي گونه هاي گياهي از تعداد گونه هاي گياهي در هر قطعه‌نمونه استفاده شد. بررسي و مقايسه تنوع زيستي در قطعه‌هاي موردبررسي با استفاده از شاخص‌هاي تنوع سيمپسون و شانون وينر و براي يكنواختي از شاخص يكنواختي پايلو استفاده شد. مقايسه ميانگين ‌شاخص‌ها بين دو قطعه موردبررسي با استفاده از آزمون‌هاي t ‌مستقل و من-ويتني و در روشنه‌ها با اندازه هاي مختلف با آزمون‌هاي توكي و Kruskal-Wallis انجام شد. از روش تجزيه وتحليل خوشه اي براي گروه بندي روشنه‌ها با اندازه هاي مختلف استفاده شد.يافته ها: در اين پژوهش تعداد 25 گونه علفي در دو منطقه موردبررسي شناسايي شد. در روشنه‌هاي قطعه مديريت‌شده و مديريت‌نشده به‌ترتيب 17 و 21 گونه علفي شناسايي شدند. برخي از گونه‌هاي علفي فقط در يكي از اندازه‌هاي روشنه حضور داشتند، ولي برخي ديگر در هر سه طبقه اندازه روشنه شناسايي شدند. نتايج نشان داد كه اختلاف معني‌داري بين شاخص‌هاي غنا (7/0 ±2/7 در مقابل 6/0 ±3/8)، يكنواختي (05/0 ±6/0 در مقابل 04/0 ±5/0)، شانون (1/0 ±1/1 در مقابل 09/0 ±1/1) و سيمپسون (06/0 ±5/0 در مقابل 05/0 ±0.5) گونه‌هاي علفي به ترتيب بين دو قطعه مديريت‌شده و مديريت‌نشده وجود نداشت. همچنين تجزيه وتحليل خوشه اي نشان داد كه از نظر پوشش علفي روشنه‌هاي منطقه مديريت شده قابل تفكيك از منطقه مديريت نشده نيستند. جالب توجه اينكه غناي گونه اي در توده مديريت ‌شده با اندازه روشنه كوچك (كمتر از500 مترمربع) به‌طور معني‌داري كمتر از ديگر روشنه هاي اين توده بود. اختلاف معني داري بين ديگر شاخص هاي موردبررسي بين اندازه هاي مختلف روشنه ها در قطعه مديريت شده و مديريت نشده ديده نشد.نتيجه گيري كلي: نتايج برخي پژوهشگران نشان داده است كه مديريت جنگل مي تواند تنوع گونه‌اي درختي را نسبت به جنگل‌هاي مديريت‌نشده افزايش دهد ولي در پژوهش پيش رو، مديريت مبتني بر شيوه تك گزيني پس از گذشت يك دوره 10 ساله تأثير معني داري بر تركيب و تنوع پوشش علفي در روشنه‌هاي ايجاد شده نداشت. البته لازم به يادآوري است كه نوع مديريت جنگل مي‌تواند تنوع زيستي را در مقياس منطقه‌اي تحت تأثير قرار دهد بدون اينكه تغييري در مقياس محلي ايجاد شود. همچنين تأثير مديريت جنگل بر تنوع گياهي به شرايط زيستي و غيرزيستي و رويكردهاي مديريت جنگل بستگي دارد. نتايج برخي از پژوهش ها نشان داده است كه فراواني گونه هاي علفي در كف جنگل به فراواني گونه هاي درختي بستگي دارد. بنابراين در يك راشستان خالص كه تعداد گونه هاي درختي نسبت به يك جنگل آميخته كمتر است، پايين بودن فراواني گونه هاي پوشش كف دور از انتظار نخواهد بود. در هر صورت، ارزيابي دقيق اثرهاي مديريت هاي اعمال شده نيازمند بررسي هاي بيشتر ويژگي‌هاي فلورستيك و خاكي روشنه‌ها در دوره هاي زماني مختلف پس از اجراي برش ها است.