ارزيابي ساختار ژنتيكي عملكرد و اجزاي آن در كنجد با استفاده از تجزيه عددي و گرافيكي هيمن

به‌منظور بررسي ساختار ژنتيكي صفات مختلف كنجد، 7 ژنوتيپ شامل اردستان، سيرجان، فارس، سبزوار، جيرفت، اولتان و TS-3 در قالب طرح داي‌آلل يك‌طرفه 7 × 7 در مزرعه تحقيقاتي دانشكده كشاورزي دانشگاه بيرجند طي سال‌هاي 97-1394 مورد مطالعه قرار گرفت. صفات ارتفاع بوته، ارتفاع تا اولين كپسول، تعداد شاخه فرعي، تعداد برگ، طول برگ، روز تا 50 درصد گلدهي، روز تا 90 درصد گلدهي، روز تا رسيدن فيزيولوژيك، تعداد كپسول در بوته، عملكرد بيولوژيك، عملكرد دانه، شاخص برداشت، تعداد دانه در كپسول، وزن كپسول، طول و عرض كپسول، ميزان كلروفيل a، b و كل، درصد روغن و پروتئين اندازه‌گيري شد. تجزيه واريانس هيمن نشان داد كه اجزاي a، b و b3 در تمامي صفات و اجزاي b1 و b2 در اكثر صفات معني‌دار بودند. پارامترهاي D، H1 و H2 در اكثر صفات معني‌دار و پارامترهاي F، h2 و E در اكثر صفات معني‌دار نشدند. متوسط درجه غالبيت (√H1/D) بيانگر غالبيت ناقص و فوق‌غالبيت در صفات مورد مطالعه بود. پارامتر H2/(4H1) در كليه صفات ‌به‌استثناي روز تا 50 درصد گلدهي كمتر از 0.25 بود‌؛ بنابراين در كليه صفات به‌استثناي صفت فوق، ژن‌هاي افزاينده و كاهنده توزيع متقارني در بين والدين نداشتند. پارامتر (√(4DH1)+F)/√(4DH1)-F نشان از توزيع متقارن و نامتقارن در صفات مورد مطالعه داشت. در اكثر صفات يك بلوك ژني غالب كنترل‌كننده صفات وجود داشت. وراثت‏پذيري عمومي بين 0.99-0.47 و وراثت‏‌پذيري خصوصي بين 0.98-0.17 متغير بود. به‌طور كل تمامي صفات توسط ژن‌هاي با اثرات افزايشي و غالبيت كنترل مي‌شدند‌؛ بنابراين امكان گزينش و توليد دورگ در كنجد وجود دارد. با توجه به آن‌كه ژنوتيپ‌هاي فارس، اولتان و TS-3 بيشترين آلل‌هاي غالب را داشتند، استفاده از اين سه ژنوتيپ در مطالعات آتي توصيه مي‌گردد.