تحليل كهن الگوهاي «سايه» و «پيرخردمند» در طوطي ‌نامه ضياء الدين نخشبي

طوطي ‌نامه اثر ضياءالدين نخشبي، عارف قرن هشتم هجري، داستاني تعليمي، پندآموز و با موضوع محوري فريبكاري زنان، با ساختار داستان در داستان به‌شيوه هزار و يك شب است. موضوع اصلي بسياري از اين داستان‌ها، جدال بين خير و شر و سعادت و شقاوت است و نويسنده در اين داستان‌ها در‌پي رسيدن به نتيجه اخلاقي براي مخاطب است؛ به همين سبب، فرض بر اين است كه اين ويژگي‌ها از يك‌سو با آموزه‌هاي عارفان مسلمان و رياضت‌ها و مجاهدت‌هايي كه آنها در سير‌و‌سلوك عارفانه خويش بر نفس سركش تحميل مي‌كنند و از‌سوي ديگر با كهن‌الگوهاي سايه و پيرِخردمند در نزد يونگ، منطبق هستند. اين پژوهش به‌شيوه تحليل محتواي كيفي و با رهيافت نقد روانكاوانه در‌پي اثبات اين فرضيه و پاسخ به اين پرسش‌هاست كه چگونه داستان‌هاي عاميانه طوطي‌نامه قابليت تطبيق با دو كهن‌الگوي مذكور را دارند و اين كهن‌الگوها چگونه در تكميل فرايند ناخودآگاه جمعي و رسيدن به كمال و تعليم مسائل اخلاقي مؤثر واقع شده‌اند؟. فرجام سخن حكايت از آن دارد كه اين كهن‌الگوها در مشاجرات طوطي و خجسته كاملاً مشهود است. اصرار خجسته در دنياطلبي و كام‌گرفتن از معشوق و بيم و هشدار از‌سوي طوطي به خجسته، جلوه‌اي از رابطه نفس اماره و نفس مطمئنه است كه با كهن‌الگوهاي سايه و پيرخردمند تحليل‌پذير و درخور واكاوي است. كهن‌الگوي سايه در اين داستان‌ها به‌صورت حماقت و ناداني، حيله و نيرنگ، خباثت، خيانت، حرص و طمع، شهوت‌راني و... و كهن‌الگوي پير فرزانه در هيأت پادشاه، طوطي سخنگو، حكيم، وزير، دايه، پيرزن معمّر و عناصر طبيعي همچون باد و دريا نمايان مي‌‌شود.