«سكولاريسمِ گزينه‌اي» در جهان اسلام؛ بررسي انديشهٔ چارلز تيلور دربارهٔ فرايند عرفي‌شدنِ جوامع اسلامي

سكولاريسمِ گزينه‌اي، سكولاريسم برآمده، نه از حذف دين، بلكه از قبول دين به مثابۀ يك گزينه در كنار هزاران گزينه ديگر است. گوناگوني و تكثر گزينه‌هاي ديني و شبه‌ديني و غيرديني - در مقام نظر و در مقام زيست فردي و اجتماعي - نوع جديدي از سكولاريسم را در جهان امروز و نيز در جهان اسلام رقم مي‌زند كه مواجهه با آن بسيار متفاوت است از سكولاريسم به معناي حذف دين از قلمرو زندگي اجتماعي و سياسي. سكولاريسم گزينه‌اي در يك فرايند روان‌شناختي و فرهنگي رخ مي‌دهد؛ درحالي‌كه سكولاريسم كلاسيك در يك فرايند فلسفي و گاه سياسي واقع مي‌شود. حال پرسش اين است كه آيا تحليل چارلز تيلور در عصر سكولار را مي‌توان دربارۀ تحولات عرفي‌شدن در جهان اسلام نيز پي گرفت؟ نگارنده در اين مقاله، با تمركز بر متن‌خواني عصر سكولار تلاش مي‌كند با طرح امكان سكولاريزاسيونِ گزينه‌اي در تحولات فرهنگي جهان اسلام، به تفاوت‌هاي دنياي اسلام و دنياي غرب در اين نوع از سكولارشدگي تأكيد كند و دشواري‌هاي سكولاريزاسيون در جهان اسلام را برشمارد. از اين منظر، دين و دين‌داري در جوامع اسلامي نه يك فرايند سهل و آسان بلكه فرايندي پيچيده، ريشه‌اي، و بسيار تودرتو را طي مي‌كند؛ به‌گونه‌اي كه عرفي‌كردن آن در عرصه‌هاي فردي و اجتماعي بسيار دشوار و گاه ناممكن به نظر مي‌رسد.