مفهوم‌شناسي مسئوليت اخلاقي

ماهيت، قلمرو و شرايط مسئوليت اخلاقي از مباحث پرمناقشۀ حوزۀ مطالعات اخلاقي است. به نظر مي‌رسد بخش قابل اعتنايي از اين مناقشات، برخاسته از ابهام مفاهيمي، چون مسئوليت اخلاقي و ارادۀ آزاد بوده است. اين پژوهش بر آن است تا در اين ميان با روش توصيفي_تحليلي، به واكاوي مفهوم مسئوليت اخلاقي بپردازد. حوزه‌هاي معنايي متنوع و متكثر مفهوم اين سنخ از مسئوليت، ما را با اين پرسش مواجه مي‌كند كه انبوه اختلافات ميان سازگارگرايان و ناسازگارگرايان با عطف نظر به كدام‌گونه از مسئوليت اخلاقي پديد آمده‌اند؟ آيا با اين چالش مواجه نبوده‌ايم كه در برخي پژوهش‌هاي دوسويه، يك طرف بر سازگاري وجوب علّي و مسئوليت مبتني بر نقش و وظيفۀ عامل اصرار مي‌ورزد، طرف مقابل تلاش مي‌كند كه ناسازگاري و تعارض هرگونه تعين پيشين علّي را با مسئوليت در مقام پاسخگويي نشان دهد؟ گرچه تأكيد اوليۀ فيلسوفان اخلاق در مباحث مربوط به مسئوليت اخلاقي، گاه متمركز بر سه نوع مسئوليت ناظر به عليت، وظيفه و الزام اخلاقي بوده است، در آثار متأخر، دو مفهوم مسئوليت ناظر به سزاوار سرزنش بودن و مسئوليت در مقام پاسخگويي مورد توجه قرار گرفته است، و به نظر مي‌رسد كه دقيق‌ترين مفهوم معادل مسئوليت اخلاقي انسان برابر الزامات اخلاقي همان «پاسخگويي» است.