بررسي آلودگي و مخاطره سلامت برخي عناصر بالقوه سمي در خاك سطحي محيط كنار جاده ‏اي

آلودگي خاك به فلزات سنگين چالش و نگراني مهم و مشترك محيط‌زيستي و بهداشت عمومي در سراسر جهان است. از اين‌رو، اين پژوهش با هدف ارزيابي آلودگي و مخاطره سلامت عناصر بالقوه سمي كبالت، مس، منگنز و نيكل در نمونه‌هاي خاك‌ سطحي محيط كنار جاده‌اي در سال 1398 انجام يافت. بدين منظور، 63 نمونه خاك سطحي (عمق 15-0 سانتي‌متري) در طول 700 متر از يك قطعه 9 كيلومتري از جاده‌هاي گلتپه، رزن و كرمانشاه جمع‌آوري و پس از آماده‌سازي و هضم اسيدي نمونه‌هاي خاك در آزمايشگاه، محتوي عناصر در آن‌ها به‌روش طيف‌سنجي نوري پلاسماي جفت شده القايي (ICP-OES) خوانده شد. بر اساس نتايج، بيشينه ميانگين محتوي عناصر كبالت، منگنز و نيكل به‌ترتيب با 1.92، 334 و 22.2 ميلي‌گرم در كيلوگرم مربوط به ايستگاه رزن و بيشينه ميانگين محتوي عنصر مس نيز با 25.0 ميلي‌گرم در كيلوگرم مربوط به خاك حاشيه جاده كرمانشاه (ايستگاه‌ پرترافيك) و بيان‌گر تأثير تراكم ترافيك بر آلودگي خاك بود. نتايج محاسبه شاخص EF نشان داد كه غني‌سازي (آلودگي) عناصر مس، منگنز و نيكل در ايستگاه‌هاي پرترافيك يعني رزن و كرمانشاه متوسط تا شديد و ميانگين مقادير آن بزرگ‌تر از 1.50 و بيان‌گر تأثير ورودي‌هاي انساني به‌ويژه با منشأ ترافيك بوده است، در حالي‌كه، در همه ايستگاه‌ها مقادير شاخص براي عنصر كبالت بيان‌گر شرايط غير آلوده يا فاقد غني‌شدگي بود. همچنين، نتايج حاصل از ارزيابي خطر سلامتي نشان داد كه بلع اصلي‌ترين مسير قرار گرفتن كودكان و بزرگسالان در معرض خطر غيرسرطان‌زايي (HQ) خاك آلوده به فلزات سنگين بود. در همه ايستگاه‌هاي نمونه‌برداري مقادير شاخص خطر تجمعي غيرسرطان‌زايي (HI) عناصر مورد مطالعه در هر دو گروه كودك و بزرگسال بيان‌گر خطر كم بود. به‌علاوه، عنصر منگنز با ميانگين %82 از بيش‌ترين سهم در ايجاد خطر غيرسرطان‌زايي براي هر دو گروه كودك و بزرگسال برخوردار بود. از طرفي، خطر سرطان‌زايي (CR) كبالت و نيكل در هر دو گروه سني غيرقابل توجه بود. نتايج اين پژوهش بيان‌گر تأثير فعاليت‌هاي ترافيكي بر آلودگي خاك حاشيه جاده‌ به فلزات سنگين در ايستگاه‌هاي مورد مطالعه بود؛ از اين‌رو، نسبت به پايش دوره‌اي منابع آلاينده خاك محيط كنار جاده به ‌منظور حفظ سلامت محيط و انسان توصيه مي‌شود.