بررسي فرآيندهاي تغيير و تحول و تنفس ميكروبي خاك در امتداد يك مخروط‌ افكنه نيمه خشك در شمال شرق ايران

خاك‌ها با اشكال اراضي كه بر روي آن‌ها تكامل مي‌يابند، ارتباط تنگاتنگ دارند و ويژگي‌هاي آن‌ها به نوبه خود بر تكامل ژئوفرم‌ها تأثير مي‌گذارد. اين پژوهش به بررسي تغيير و تحول خاك در امتداد گراديان ارتفاعي يك مخروط ‌افكنه نيمه‌ خشك در جنوب رشته‌كوه بينالود در شمال شرق ايران پرداخته است. همچنين، تأثير فرآيندهاي خاك بر تنفس ميكروبي مورد بررسي قرار گرفت. بدين منظور در بخش بالايي، مياني و قاعده مخروط‌ افكنه، هر كدام، يك خاكرخ شاهد تشريح و از افق‌هاي آنها نمونه‌برداري شد. آزمايش‌هاي معمول فيزيكي و شيميايي، ميكرومورفولوژي و تنفس ميكروبي بر روي نمونه‌ها انجام شد. همچنين، طبقه‌بندي خاكرخ‌هاي مطالعاتي براساس دو سامانه آمريكايي و جهاني صورت گرفت. در هر سه خاكرخ، توالي‌هاي رسوبگذاري و خاك‌سازي مشاهده شد. افق‌هاي وزيكولار (V)، آرجيليك (Bt)، آرجيليك-كلسيك (Btk)، كلسيك (BCk) و كمبيك (Bw) شناسايي شدند. هر دو سامانه بخش بالايي را در طبقه‌بندي متمايزي از دو بخش ديگر قرار دادند. خاك‌هاي ميانه و قاعده مخروط­افكنه براساس سامانه رده‌بندي آمريكايي در زيرگروه ‏Xeric Calciargids‏ قرار گرفتند، در حالي‌كه خاكرخ ‏بالايي را در Xeric Haplocambids قرار داد. در هر سه خاكرخ افق وزيكولار نازك در زير سنگفرش بياباني، تشكيل شده بود. در زير افق وزيكولار، شواهد پوسته‌هاي رسي، نودول‌هاي كربنات پدوژنيك و اگزالات‌هاي كلسيم در ريشه‌ها در مقاطع نازك مشاهده شد. اين شواهد نشان‌دهنده نقش پوسته‌هاي زيستي در تشكيل اين ويژگي‌ها است. در افق‌هاي زيرين خاكرخ‌ها، نودول‌هاي كربنات پدوژنيك، پندانت‌هاي آهكي و پوسته‌هاي رسي مشاهده شد. وجود توالي‌هاي رسوبگذاري و افق‌هاي كلسيك و آرجيليك، نشان‌دهنده تشكيل آن‌ها در تناوب تغييرات اقليمي است. به‌نظر مي‌رسد كه خاك رويين در هر سه خاكرخ، در دوره‌هاي مرطوب‌تر هولوسن تشكيل شده‌ است و پوسته‌هاي زيستي هم در فرآيندهاي آهكي شدن و انتقال و تجمع رس نقش داشته‌اند. افق‌هاي آرجيليك در لايه‌هاي زيرين، در دوره‌هاي پايدار پلئيستوسن انتهايي تشكيل شده‌‌اند. مطالعه تنفس ميكروبي خاك در افق‌هاي مختلف نشان داد كه در افق‌هاي آرجيليك ميزان تنفس ميكروبي كاهش يافته است؛ در حالي كه در افق‌هاي كلسيك افزايش داشته است. پيشنهاد مي‌شود در مطالعات بعدي مقادير اجزاي كربن در ارتباط با زيست توده ميكروبي در افق‌ها و خاك‌هاي قديمي ‏بررسي گردد.‏