بررسي تاثير ويژگي‌هاي خاك بر توليد رواناب در سه زيرحوضه‌ شمال غرب ايران

رواناب، يكي از اجزا چرخه هيدرولوژي است كه وقوع آن منجر به هدررفت خاك از دامنه ‌هاي شيب‌دار و توليد رسوب در حوزه‌ هاي آبخيز مي‌ شود. بررسي عوامل موثر در ضريب رواناب در مديريت حوزه‌هاي آبخيز حائز اهميت است. اين پژوهش، با هدف بررسي اثر ويژگي‌هاي خاك بر ضريب رواناب در زيرحوضه‌هاي آلانق، ليوار و شكرعلي‌چاي در استان آذربايجان‌شرقي انجام شد. براي انجام اين پژوهش، پس از نمونه‌برداري، برخي ويژگي‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك شامل توزيع اندازه ذرات، سنگريزه، جرم مخصوص ظاهري، ساختمان، ماده آلي، كربنات كلسيم و هدايت هيدروليكي اندازه‌گيري و داده‌هاي رواناب از ايستگاه‌هاي هيدرومتري موجود در خروجي حوضه اخذ شد. بر اساس نتايج، ضريب رواناب تحت تاثير منفي درصد شن و سنگريزه، ماده آلي، آهك، اندازه و پايداري خاكدانه و هدايت هيدروليكي اشباع است و همبستگي آن با درصد سيلت و رس مثبت بود. با افزايش درصد شن و سنگريزه و كاهش درصد رس و سيلت، نفوذپذيري خاك افزايش و ضريب رواناب كاهش مي‌يابد. ماده آلي و آهك، دو عامل مهم در تشكيل و پايداري خاكدانه‌ ها و بهبود هدايت هيدروليكي اشباع خاك هستند و افزايش مقدار آن ها نقش اساسي در كاهش توليد رواناب دارد. نتايج تجزيه رگرسيون خطي چندگانه نشان داد كه توليد رواناب در زيرحوضه آلانق رابطه ‌اي معني‌دار با مقدار ماده آلي (r=-0.95, p 0.01) و جرم مخصوص ظاهري خاك (r=-0.9, P 0.01) دارد. ماده آلي، مؤلفه اصلي در توليد رواناب در زيرحوضه ليوار (r=-0.94, P 0.01) و زيرحوضه شكرعلي‌چاي (r=-0.95, P 0.01) بود. بررسي رابطه كلي بين ضريب رواناب و ويژگي ‌هاي زيرحوضه‌ ها (شيب، ضريب شكل، تراكم آبراهه و خاك) نشان داد كه ضريب رواناب تحت تاثير ماده آلي، اندازه خاكدانه و تراكم آبراهه‌ است (R^2=-0.93, P 0.01). اين مطالعه نشان داد كه حفظ و افزايش ماده آلي خاك مي‌ تواند با بهبود ساختمان و نفوذپذيري خاك، در حفظ آب باران و كاهش توليد رواناب موثر باشد.