اثر تيمار آتش بر پايداري خاكدانه و مولفه‌هاي پاشمان در شرايط آزمايشگاهي

مقدمه آتش، به‌ عنوان يكي از رخدادهاي مهم و رايج در كليه بوم‌سازگان‎‌هاي جنگلي و مرتعي، علاوه بر تاثير بر ويژگي‌هاي فيزيكي خاك، عموما باعث ايجاد حالت آب‎گريزي در خاك و در نتيجه كاهش نفوذپذيري آب مي‌شود. مجموعه اين تغييرات، مي‌تواند بر پايداري خاكدانه و فرسايش پاشماني به عنوان اولين مرحله از فرسايش خاك اثرگذار باشد. لذا، بررسي اثر آتش بر فرسايش پاشماني مي‌تواند منجر به شناخت بيشتر فرايندهاي بعد از آتش‌سوزي در بوم‌سازگان‌ها شود. بر همين اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسي اثر آتش بر پايداري خاكدانه و مولفه‌هاي فرسايش پاشماني در شرايط آزمايشگاهي بر روي خاك مراتع حوزه آبخيز كجور واقع در شمال كشور انجام شد. مواد و روش‌هاآزمايش‌ها در سه كرت شاهد و 12 كرت پوشيده شده با بقاياي خشك گونه‌هاي مرتعي، با چهار تراكم مختلف (250، 500، 750 و 1000 گرم در متر مربع) بر اساس جرم باقي‌مانده گياهي بر واحد سطح و طبعا با چهار شدت آتش‌سوزي متفاوت، در سه تكرار انجام شد. سپس، فنجان‌هاي پاشمان روي سطح خاك قرار داده شده و بارندگي با شدت‌ 60 ميلي‌متر بر ساعت و مدت 30 دقيقه، شبيه‌سازي و مولفه‌هاي فرسايش پاشماني شامل پاشمان بالادست، پايين‌دست، كل و خالص اندازه‌گيري شد. پايداري خاكدانه نيز از طريق مقايسه ميانگين وزني قطر خاكدانه قبل و بعد از شبيه‌سازي باران در همه كرت‌ها بررسي شد.نتايج و بحث نتايج نشان داد كه اثر تيمار آتش بر كاهش متغيرهاي پاشمان كل و خالص و افزايش پايداري خاكدانه به‌ ترتيب در سطوح اعتماد 95 و 99 درصد معني‌دار بود. با افزايش شدت تيمار آتش به طور كلي روند تغييرات پايداري خاكدانه و مولفه‌هاي پاشمان به‌ ترتيب افزايشي و كاهشي بود. تيمار آتش‌سوزي بقاياي خشك گونه‌هاي مرتعي با شدت 250 گرم در متر مربع، متغيرهاي پاشمان كل و خالص را به‌ترتيب 35 و 44 درصد كاهش داد، در حالي‌كه تيمار آتش‌سوزي با شدت‌هاي 500، 750 و 1000 گرم در متر مربع متغيرهاي پاشمان كل و خالص را به ميزان بيش از 95 درصد كاهش داد. اگرچه پايداري خاكدانه با افزايش شدت تيمار آتش به طور معني‌دار افزايش يافت، اما كاهش پاشمان كل و خالص در تيمارهاي آتش با مقدار بيشتر از 500 گرم بقاياي خشك گياهان مرتعي در متر مربع معني‌دار نبود. شدت اثر تيمار آتش تحت تاثير مشاركت قابل توجه ذرات ريز و بدون خاكدانه سطح خاك تغيير كرد. درصد كاهش متغيرهاي پاشمان كل و خالص در اثر تيمار آتش‌سوزي با شدت‌هاي مختلف يكسان نبود كه نشان مي‌دهد پاشمان در جهت‌هاي بالادست و پايين‌دست به يك نسبت كاهش نيافته است. روند كلي تغييرات قطر خاكدانه از تيمار شاهد تا تيمارهاي مختلف آتش‌سوزي از شدت كم تا زياد، كاهشي بود.نتيجه گيريبر اساس نتايج پژوهش حاضر و اهميت و شناخت تاثير آتش‌سوزي بر پايداري خاكدانه، پيشنهاد مي‌شود كه شدت اثر تيمار آتش در پايداري خاكدانه در خاك‌هاي با بافت‌هاي مختلف و محتواي ماده آلي متفاوت و همچنين، با در نظر گرفتن شدت‌ها و مدت‌هاي كمتر و بيشتر تيمار آتش روي سطح خاك، مد نظر قرار داده شود. همچنين، پيشنهاد مي‌شود كه استفاده از ابزارهاي مناسب براي سنجش دما در سطح خاك در حين تيمارهاي آتش در پژوهش‌هاي آتي انجام شود.