ارزيابي قابليت‌ها و توسعه ژئوتوريسم منطقه خطيركوه با استفاده از تحليل SWOT-ANP و QSPM

مقدمه گردشگري، صنعتي درآمد زا، داراي صرفه اقتصادي و همراه با تبادل اجتماعي، فرهنگي و در عين حال، شامل كمترين آلودگي‌ هاي محيط زيست‌ است. ژئوتوريسم يا زمين گردشگري، اولين بار در ابتداي دهه 1990، به‌عنوان مطالعه مكاني مخصوص كه داراي پديده هاي آشكار زمين شناسي و ژئومورفولوژي است، به‌كار رفت. امروزه توسعه گردشگري در سراسر جهان، توجه زيادي را به خود معطوف كرده است، زيرا گردشگري به صنعتي تبديل شده است كه مزاياي زيادي هم براي ميزبان و هم براي بازديدكننده به همراه دارد. اين صعنت، به‌عنوان منبع اصلي اشتغال، رشد بخش خصوصي و توسعه زيرساخت‌ها در بسياري از كشورها تبديل شده است. هدف اين پژوهش، بررسي قابليت‌هاي ژئوتوريسم منطقه خطيركوه واقع در شهرستان سوادكوه استان مازندران، با استفاده از تحليل تركيبي SWOT-ANP و QSPM است.مواد و روش‌ هابه لحاظ مراحل انجام كار، اين پژوهش، از نوع توصيفي-تحليلي است. شيوه جمع‌آوري داده‌ها به صورت كتابخانه‌اي و مطالعات ميداني از نوع پيمايشي (مصاحبه و پرسشنامه) و چارچوب نظري نيز با استفاده از روش اسنادي انجام گرفت. به‌منظور انجام پژوهش، پرسشنامه‌اي شامل 83 سوال طراحي شد كه به چهار قسمت اقتصادي، اجتماعي، ‌محيط زيستي و اكولوژيكي و قابليت ژئوتوريسم، تقسيم شد كه چند سوال نيز در پايان پرسشنامه، مربوط به پيشنهاد و راهكار آورده شده است. پرسشنامه طراحي شده، بعد از آزمون پايايي و روايي آن، در اختيار 71 نفر از افراد محلي، كاركنان، كارشناسان و دانشجويان قرار گرفت كه هر يك از سوال‌هاي پرسشنامه به‌ صورت چهار گزينه‌اي و بر اساس مقياس ليكرت طراحي شدند. سپس، با استفاده از تحليل SWOT، نقاط قوت، ضعف، تهديدها و فرصت‌هاي منطقه در زمينه ژئوتوريسم مشخص شد و با استفاده از روش فرايند تحليل شبكه‌اي، وزن‌دهي و اولويت‌بندي شده و در نهايت، راهبرد‌هاي توسعه ژئوتوريسم در منطقه مشخص شدند.نتايج و بحثنتايج نشان داد كه مجموع امتيازات وزن‌دار نقاط قوت (S) و ضعف (W) به ترتيب 2.88 و 2.55 و مجموع امتيازات وزن‌دار فرصت‌ها (O) و تهديدها (T) نيز به‌ ترتيب 2.92 و 2.39 به‌دست آمد. بر اساس نتايج روش برنامه‌ريزي راهبردي كمي (QSPM)، اولويت‌بندي اين راهبردها با مجموع امتيازهاي 29.283، 28.350، 27.744، 26.877 و 26.534 به‌ترتيب شامل راهبردهاي ST6، SO1، SO7، WO2 و WO1 هستند. همچنين، با توجه به اين‌كه مجموع امتيازات SO بيشتر از WT بوده است، راهبرد مناسب براي تدوين برنامه‌ريزي توسعه ژئوتوريسم در منطقه، راهبرد تهاجمي خواهد بود. طبق تحليل ANP، اولويت نهايي راهبرد هايي مثل بهره‌گيري و جذب سرمايه‌گذاري بخش خصوصي، جلب همكاري نهاد هاي دولتي در تخصيص منابع مالي براي توسعه زيرساخت‌هاي گردشگري منطقه، سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي زيربنايي، ايجاد مشاغل جديد براي مردم بومي، سرمايه‌گذاري مناسب در بخش‌هاي فرهنگي و آموزش مردم بومي براي ارتباط برقرار كردن با گردشگران، بوده است كه مناسب تر از ساير راهبرد ها تشخيص داده شد.نتيجه گيريبا توجه به اولويت راهبردهاي پيشنهادي براي منطقه، مي‌توان بيان كرد كه براي توسعه پايدار ژئوتوريسم، بايد مشوق‌هايي براي بخش خصوصي منطقه خطيركوه در نظر گرفت. زيرا سرمايه‌گذران خصوصي با ورود به اين صنعت، به‌دنبال به‌دست آوردن عايدي بيشتر هستند و همين موضوع آن ها را ناگزير به ارائه خدمات مناسب مي‌كند. متاسفانه مشوق‌ چنداني براي مشاركت بخش خصوصي در صنعت گردشگري به خصوص در بحث ژئوتوريسم در ايران و طبيعتا در منطقه خطير كوه وجود ندارد. در صورت رفع مشكلات ناشي از عدم واگذاري ها به بخش خصوصي و امكانات زيربنايي، شاهد توسعه‌ پايدارتر در منطقه خواهيم بود.