تحليل روند دبي متوسط سالانه در ايران

مقدمه بررسي وضعيت اقليمي در حوزه‌ هاي آبخيز، نقش تعيين‌كننده‌اي در برنامه‌ريزي‌هاي مديريت منابع آب دارد. اين در حالي است كه تغييرات دما و بارش اثر زيادي بر روي دبي رودخانه ها، فرسايش خاك، نوسان سطح سفره‌هاي آب زيرزميني و وقوع سيلاب ها به‌جا مي گذارند. انجام پژوهش‌ هاي مرتبط با تغيير اقليم، به‌منظور آمادگي هرچه بيشتر براي مقابله با هزينه‌هاي خسارت‌بار ناشي از اين تغيير بسيار ضروري است. بررسي مطالعات انجام گرفته در كشور نشان مي‌دهد، مقياس مطالعه در اكثر موارد در سطح محلي است و بررسي روند دبي متوسط سالانه و بزرگي آن به‌ويژه در سطح كشور مطالعه نشده است. بنابراين، پژوهش حاضر با هدف تعيين روند دبي متوسط سالانه و بزرگي آن در سطح كشور انجام شد.مواد و روش‌ هادر اين پژوهش، روند دبي متوسط سالانه در سطح كشور با لحاظ اثر سدها، با استفاده از روش من‌كندال و شيب‌سن انجام شده است. ابتدا، آمار تمامي ايستگاه‌هاي هيدرومتري موجود در زيرحوضه‌هاي شش حوزه آبخيز بزرگ كشور از شركت مديريت منابع آب كشور دريافت شد. در نهايت، 139 ايستگاه هيدرومتري با طول دوره آماري 17 تا 65 سال انتخاب شد. آمار اين ايستگاه‌ها با اطلاعات موجود در ايستگاه‌هاي مجاور مقايسه و مقادير مشكوك نيز كنترل شد. همگن‌ بودن داده ها نيز با استفاده از آزمون توالي و بازسازي سال‌هاي فاقد آمار با استفاده از رگرسيون خطي از طريق استفاده از ايستگاهي با بالاترين ضريب همبستگي براي هر ايستگاه با آمار ناقص، انجام شد. در گام بعدي، بررسي روند دبي متوسط سالانه و بزرگي آن از آزمون‌هاي غير پارامتريك من‌كندال و تخمين‌گر شيب‌سن در محيط نرم‌افزار XLSTAT انجام شد. پس از تعيين روند ايستگاه‌هاي مطالعاتي، نقشه توزيعي روند دبي جريان در سطح كشور مشتمل بر شش حوزه آبخيز بزرگ كشور در محيط نرم‌افزار ArcGIS10.2 تهيه شد.نتايج و بحثنتايج اين پژوهش نشان داد، 14 ايستگاه تحت تأثير سد بوده‌اند كه با ‌اين‌ وجود، در ايستگاه‌هاي بدون دخالت سد، تعداد 84 ايستگاه داراي روند كاهشي (60 درصد)، شش ايستگاه روند افزايشي (پنج درصد) و 35 ايستگاه (25 درصد) ديگر نيز در سطح اطمينان 95 درصد فاقد روند بودند. بررسي روند سري زماني ميانگين دبي سالانه در هر يك از شش حوزه آبخيز بزرگ كشور نيز نشان داد، 80 درصد از ايستگاه‌ هاي مطالعاتي در حوزه آبخيز خليج فارس و درياي عمان داراي روند كاهشي بوده است، در حالي‌كه به‌ترتيب 20، 10 و نه درصد از كل ايستگاه‌هاي مطالعاتي حوز ه هاي آبخيز درياي خزر، فلات مركزي و خليج ‌فارس و درياي عمان و نيز تمام ايستگاه هاي حوزه آبخيز مرزي شرق (هامون) فاقد روند بوده‌‌اند. در اين ‌بين، كل ايستگاه‌ هاي مطالعاتي در حوزه آبخيز درياچه اروميه و سرخس و 68 درصد از ايستگاه‌ هاي مطالعاتي در حوزه آبخيز درياي خزر از روند كاهشي برخوردار بوده‌اند.نتيجه‌گيرينتايج به‌دست ‌آمده از اين پژوهش، نشان‌دهنده وجود روند كاهشي و معني دار در غالب ايستگاه‌هاي مطالعاتي (84 ايستگاه) بود. از همين ‌رو، روند كاهشي ايستگاه‌هاي هيدرومتري در سطح كشور را مي‌توان به كاهش بارش، افزايش دما و ظهور خشكسالي‌هاي طاقت‌فرسايي ناشي از تغييرات اقليمي و همچنين دخالت‌هاي انساني از جمله افزايش بي‌رويه احداث سدها و نيز تغيير كاربري غيراصولي ارتباط داد. با ‌اين‌حال، يكي از محدوديت‌هاي پژوهش حاضر، عدم لحاظ تغييرات اقليمي و تغييرات كاربري اراضي و تعيين سهم هركدام از عوامل مذكور در روند كاهشي و افزايشي ايستگاه‌هاي مذكور است. نتايج پژوهش حاضر مي‌تواند براي برنامه‌ريزان و سياست‌مداران عرصه آب به جهت مديريت منابع آب بسيار مفيد و حائز اهميت باشد.