ارزشيابي پروژه‌هاي آبخيزداري اجرا شده از نظر بهبود روحيه مشاركت مردمي در حوزه آبخيز ريمله، استان لرستان

مقدمه ارزيابي پروژه‌هاي اجرا‌ شده آبخيزداري و ارائه دورنمايي از نتايج عملكرد آن‌ها، اطلاعات مناسبي را براي برنامه‌ريزي بلندمدت در اختيار مديران و تصميم‌گيران قرار مي‌دهد. از اين ‌رو، با ارزيابي عملكرد پروژه‌هاي آبخيزداري از ديدگاه كارشناسان مي‌توان ضمن تعيين ميزان اثرات طرح و عوامل موثر بر آن، رهنمودهاي لازم براي اجراي بهينه اين طرح‌ها در آينده به مسئولان و برنامه‌ريزان ارائه نمود. بدين منظور، در اين پژوهش جهت ارزشيابي پروژه‌هاي آبخيزداري اجرا شده از نظر بهبود روحيه مشاركت مردمي در حوزه آبخيز ريمله، از ديدگاه كارشناسان و بهره‌برداران استفاده شد. مواد و روش‌ها آبخيز ريمله، يكي از زيرحوضه‌هاي رودخانه كشكان است. براي اين منظور، پس از تهيه ليست اوليه شاخص‌ ها، با استفاده از روش دلفي و نظرسنجي از خبرگان، فهرست نهايي شاخص ‌هاي موثر بر بهبود روحيه مشاركت مردمي مشخص شد. در مجموع ۳۹ شاخص انتخاب شد و در شش دسته طبقه‌بندي صورت گرفت. در نهايت، به‌منظور اولويت ‌بندي شاخص‌ ها، از روش ‌هاي تصميم‌ گيري چند شاخصه استفاده شد. تمام سرپرست خانوارهاي روستايي موجود در اين آبخيز، به‌عنوان جامعه آماري انتخاب شدند. با توجه به رابطه كوكران و با روش نمونه‌گيري انتساب متناسب، به 135 آبخيزنشين از جامعه آبخيزنشينان مراجعه شد. روايي و پايايي پرسشنامه‌ ها مورد آزمون قرار گرفت. براي گردآوري ديدگاه بهره‌برداران، از روش مصاحبه حضوري و تكميل پرسشنامه استفاده شد. براي رتبه بندي عوامل موثر بر مشاركت مردمي، از ديدگاه بهره‌براداران از آزمون فريدمن استفاده شد. به منظور ارزيابي از ديدگاه كارشناسان، به طراحي و توزيع پرسشنامه مقايسات زوجي با استفاده از روش تحليل سلسله مراتبي (AHP) اقدام شد. نتايج و بحث نتايج نشان داد، آلفاي كرونباخ برابر با 0.827 محاسبه شد و نشان از پايايي پرسشنامه‌ها در پژوهش مورد بررسي دارد. نرخ سازگاري در تحليل سلسله مراتبي از 0.01 كمتر است، بنابراين، مي‌ توان سازگاري مقايسات را پذيرفت. نتايج نشان مي ‌دهد كه فعاليت‌هاي اقدامات مشاركتي نظير باغ‌كاري، تراس‌بندي، ساخت جوي‌هاي بتني، ساخت استخر و لايروبي چشمه‌ها، بيشترين مشاركت نيروي انساني و مالي (حدود ۷۶ درصد) را به خود اختصاص دادند. بررسي شاخص‌هاي مشاركت آبخيزنشينان در پروژه‌هاي آتي نشان داد كه افزايش سطح درآمد ناشي از اجراي پروژه در منطقه با رتبه 5.19، به‌عنوان شاخص برتر از نظر بهره‌برداران انتخاب شد. از نظر كارشناسان، شاخص ميزان مشاركت آبخيزنشينان در تصميم‌گيري و تصميم‌سازي با ميانگين وزني 0.252، به‌عنوان شاخص برتر انتخاب شد. شاخص‌ هاي افزايش مشاركت آبخيزنشينان در تصميم‌گيري و تصميم‌سازي و استفاده از ظرفيت ديگر نهادها در اجراي پروژه‌هاي حفاظتي و جلب مشاركت آن‌ها بيشترين وزن و شاخص تقويت مشاركت تشكل ‌ها نظير تعاوني‌ها در سطح روستا ، كمترين وزن را به خود اختصاص داده‌اند. نتيجه ‌گيري نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد كه ذينفعان حوزه آبخيز ريمله، ظرفيت بالايي را براي پذيرش و مشاركت در پروژه‌هاي آبخيزداري را دارند. پيشنهاد مي‌شود كه مشاركت ذي‌نفعان در تصميم‌گيري‌هاي آتي و استفاده از اقدامات مشاركتي در اين حوضه و ديگر حوضه‌ها در درجه اهميت قرار گيرند. بنابراين، رويكرد به كار رفته در اين پژوهش مي‌ تواند به‌عنوان روشي كارا در كمك به فهم بهتر سيستم آبخيز و نيز تسهيل فرايند تصميم‌ گيري توسط برنامه‌ ريزان و مديران آبخيز و آبخيزنشينان به‌كار گرفته شود. به‌ منظور ارزشيابي اجراي پروژه‌هاي ‌هاي آبخيزداري، بر بهبود روحيه مشاركت مردمي، توجه به اولويت ‌هاي اشاره شده ضروري به نظر مي ‌رسد و پيشنهاد مي‌شود در دستور كار مديران و برنامه‌ريزان قرار گيرد.