امكان‌‌سنجي و اولويت‌بندي مكاني احداث سد زيرزميني در مناطق خشك و نيمه‌خشك، مطالعه موردي: حوزه آبخيز رودان (يادداشت فني)

مقدمه مهمترين مشكل در توسعه و ايجاد سدهاي زيرزميني، پيچيدگي تعيين مناطق مناسب احداث سد است. اين مشكل از آنجا ناشي مي‌‌شود كه معيارها و عوامل زيادي شامل معيارهاي اجتماعي، اقتصادي، زمين‌شناسي و هيدرولوژيكي در مكان‌يابي مناسب آن‌ دخيل هستند. لذا، استفاده از روش‌‌هايي كه بتوانند مكان‌‌هاي مناسب براي احداث سدهاي زيرزميني را با دقت بالا و با صرف كمترين ميزان وقت و هزينه تعيين نمايند، حائز اهميت است. احداث سد زيرزميني، به‌عنوان يكي از راه‌‌‌حل‌‌هاي تامين آب در مناطق خشك كه امكان دسترسي به منابع معمول، نظير چاه و رودخانه دايمي وجود ندارد يا داراي منابع آبي اندكي هستند، توصيه شده است. به همين منظور، در پژوهش حاضر مكان‌يابي مناطق مستعد براي احداث اين‌گونه سدها مورد بررسي قرار گرفته است. محدوده مورد مطالعه، حوزه آبخيز رودان در استان هرمزگان است كه به‌دليل دارا بودن شرايط اقليمي خشك و شرايط خاص زمين‌‌شناسي، مي‌‌تواند از پتانسيل مناسبي براي ساخت سد زيرزميني برخوردار ‌‌باشد.مواد و روش‌‌هادر پژوهش حاضر، از طريق تلفيق مدل رقومي ارتفاع، خصوصيات توپوگرافي، زمين‌‌شناسي و هيدرولوژيكي در محيط GIS، تعداد هشت مكان اوليه به‌‌عنوان نقاط مستعد احداث سد زيرزميني مشخص شد. در ادامه، پس از تشكيل ماتريس تصميم با استفاده از مدل ويكور، رتبه‌بندي، تعيين شاخص و انتخاب كوچك‌ترين شاخص به‌‌عنوان بهترين گزينه صورت پذيرفت. در نهايت، اقدام به مرتب‌سازي گزينه‌ها بر اساس مقادير شاخص مطلوبيت، شاخص نارضايتي و شاخص ويكور شد. سپس، بهترين گزينه كه كوچك‌‌ترين شاخص ويكور را داشته باشد، انتخاب شد.نتايج و بحثطبق نتايج به‌‌‌دست‌ آمده، مقدار شاخص ويكور (Q) براي سايت 5، عدد 0.0158 و براي سايت 2، عدد 0.097 به‌دست آمد كه بدين ترتيب بر مبناي شاخص ويكور، رتبه اول متعلق به سايت 5 و رتبه دوم به سايت 2 تعلق گرفت. لذا، از بين هشت مكان اوليه تنها دو نقطه مناسب و ساير سايت‌‌هاي مستعد به‌علت فاصله از مراكز تمركز جمعيتي و كشاورزي رد شدند. رتبه يك، واقع در شرق شهر زيارتعلي با توجه به شرايط هيدرولوژيكي و توپوگرافي از جمله اين‌كه شيب در اين سايت كمتر از پنج درصد است، به‌‌عنوان يكي از بهترين مكان‌‌ها براي احداث سد زيرزميني است. اولويت دوم، واقع در شمال بخش برنطين، به‌‌دليل قرارگيري در مجاورت روستاي كم جمعيتي كه آب آشاميدني از طريق چاه تامين مي‌‌شود، به‌عنوان گزينه مناسب براي احداث سد زيرزميني در نظر گرفته شد. در سايت‌‌هايي كه اولويت اول و دوم را به خود اختصاص داده‌‌اند، از بين معيارهاي مورد استفاده در پژوهش حاضر، معيارهاي نياز آبي، فاصله از روستا، پارامترهاي pH و EC و كميت آب، بيشترين اهميت را داشته‌‌اند.نتيجه‌‌گيريبررسي نتايج عامل سطح مخزن در اين پژوهش نشان داد كه هر چه سطح مخزن بزرگ‌‌تر باشد، در مكان‌‌يابي اين سازه داراي اولويت بيشتري خواهد بود. در سدهاي زيرزميني، بر خلاف سدهاي سطحي كه بزرگ بودن سطح مخزن به‌‌‌دليل تلفات ناشي از تبخير يك عيب محسوب مي‌‌شود، بدون در نظر گرفتن ساير عوامل، بهترين مكان براي احداث سد زيرزميني در يك رودخانه، تنگه‌‌هايي هستند كه داراي بيشترين سطح مخزن در مناطق بالا‌‌دست جريان باشند. با نگاهي به محورهاي انتخاب شده در پژوهش حاضر، مشاهده مي‌‌شود كه بالاترين اولويت‌‌ها و با ارزش‌‌ترين محورهاي انتخابي در سازندهاي كواترنر قرار گرفته‌اند كه اين نكته مي‌‌تواند بيان كننده صحت مكان‌‌نمايي سازه باشد. از آنجا كه اوج مصرف آب منطقه در فصول بهار و تابستان است، لذا، با احداث سد زيرزميني در سايت‌هاي پيشنهادي مي‌‌توان بخشي از كمبود و بحران آب در فصول گرم را جبران كرد.