واكاوي معناي بازگشت در معاد بر اساس تفسير انكشافي از حركت جوهري نفس

به كارگيري واژگاني همچون عود و رجوع در باب حيات اخروي انسان، حكايت از اساسي بودن مفهوم «بازگشت» در اين انگاره قرآني و اسلامي دارد. متكلمان و انديشمندان مسلمان نيز با توجه به همين امر، مباحث آخرت‌شناسي را مباحث مربوط به معاد ناميده‌اند. مسأله مهمي كه در اينجا رخ مي‌نمايد پرسش از چرايي و چگونگي اين بازگشت است: نقطه نهايي سير انسان با نقطه آغازين آن اگر عيناً يكي نيست، پس تعبير بازگشت چه معناي خردپذيري مي‌تواند داشته باشد؟ و اگر نهايت انسان با بدايت او عيناً يكي است و انسان بازگشته عيناً همان انسان ابتدايي است، پس غرض و فايده اين جدا شدن از بدايت و اقدام به سير وجودي چه مي‌تواند باشد؟ پژوهش حاضر سعي دارد تا با روش تحليلي-توصيفي و با استفاده از منابع كتابخانه‌اي نشان دهد كه مفهوم بازگشت در سير وجودي انسان مي‌تواند بر اساس يكي از مباني نفس‌شناسانه ملاصدرا يعني نظريه انكشاف نفس محمل مناسبي يافته و تبييني خردپذير داشته باشد. بر اساس ديدگاه انكشاف نفس، تحولات جوهري و سير وجودي نفس به معناي خروج از قوه به فعليت و كسب كمالات بيگانه با نفس و اضافه شدن آنان از بيرون بر نفس نيست، بلكه نفس در اثر تحولات جوهري همان كمالات و فعليتهاي مكنون در خود را از باطن به ظهور و از اجمال به تفصيل مي‌رساند. بر اين اساس، نفس بازگشته از حيث اصل حقيقت وجودي، عين نفس ابتدايي است و از حيث اظهار و تفصيل كمالات وجودي‌اش، متفاوت با آن و هدف آفرينش نيز همين اظهار و تفصيل كمالات وجود انسان است. اين خوانش صدرايي از معاد نسبت به ديدگاه‌هاي رقيب از جمله رويكرد معطوف به بدن و رويكرد عام وجودي تفسير روشن‌تري از بازگشت و رابطه بدايت و نهايت به دست مي‌دهد.