بررسي ارتباط ميان ساختار فضايي منطقه‌اي، پراكنده رويي و الگوي سفر بين‌شهري در استان‌هاي ايران

بسياري از صاحب‌نظران و برنامه‌ريزان منطقه‌اي معتقدند، توسعه چندمركزي، مي‌توانند تعادلي ميان رشد، پراكندگي و فشردگي ايجاد كنند و ضمن حفاظت از اراضي، با كاهش سفرهاي وسايل نقليه موتوري از انتشار گازهاي گلخانه‌اي ناشي از آن بكاهند. بر اين اساس، مقاله حاضر در پي آن است تا با بررسي ارتباط ميان چند مركزيتي يا تك مركزيتي 31 استان كشور، الگوي سفر و پراكنده رويي، درك تصميم سازان را نسبت به كاربست آن تقويت كند. بدين ترتيب، منطق پژوهش حاضر قياسي و مبتني بر روش‌هاي توصيفي و همبستگي است. ابتدا با استفاده از دو معيار توزيع اندازه شهرها و پراكنش فضايي مراكز، ميزان چند مركزيتي استان‌هاي كشور تعيين شد. سپس با استفاده از همبستگي پيرسون، ارتباط ميان شاخص‌هاي ساختار فضايي و متغيرهاي پراكنده رويي و الگوهاي سفر در سطح استان‌هاي كشور موردبررسي شد. نتايج نشان مي‌دهد، استان‌هاي چند مركزي‌تر، به ازاي هر نفر (شخصي و عمومي) سفرهاي بيشتري توليد مي‌كنند. همچنين بين پراكنش فضايي شهرها، ميزان چند مركزيتي استان‌ها و مصرف انرژي ناشي از حمل‌ونقل، پيوندي مثبت و معنادار (825/0) وجود دارد. اگرچه، در نگاه اول، افزايش سهم سفرها با خودرو شخصي، مي‌تواند تهديدي در مناطق چندمركزي به نظر آيد اما با توجه به تقاضاي سفر مي‌تواند توجيهي اقتصادي براي تقويت حمل‌ونقل عمومي و فرصتي براي كاهش آلودگي‌ها به‌خصوص در مناطق كلان‌شهري چندمركزي باشد. به‌علاوه، بين توزيع اندازه شهرها، تعداد و مساحت پروانه‌هاي ساختماني پيوندي معكوس (به ترتيب، 37/0- و 36/0-) برقرار است كه مي‌تواند حاكي از تضعيف محرك‌هاي اقتصادي براي پراكنده رويي در شهرها باشد. در نهايت، به نظر مي‌رسد الگوي چندمركزي- فشرده مي‌تواند ساختار مناسب‌تري براي توسعه پايدار باشد.